A orientación da Mámoa 4 do Areoso

Unha das liñas de investigación en relación aos monumentos megalíticos que ten unha importante tradición e que nos últimos anos está collendo forza é a relación destas construcións con eventos astronómicos. Este tema é tratado pola ARQUEOASTRONOMÍA, que tamén se coñece como ASTRONOMÍA NA CULTURA ou ASTRONOMÍA CULTURAL. Busca identificar os coñecementos astronómicos que tiñan as sociedades do pasado e así saber como entendían e identificaban fenómenos do ceo (en relación á lúa, ao sol, ás estrelas, etc.), os eventos naturais cíclicos do ano (como os cambios de estación), cal foi o papel destes coñecementos na súa cultura, se estes coñecementos poden encontrarse reflectidos nos restos arqueolóxicos dalgún xeito, como identificar ese “saber” nos restos do pasado, etc.

8

Iluminación da área sagrada do Mosteiro en Petra á posta do sol no solsticio de inverno. Este monumento escavado na rocha era probablemente a tumba ou cenotafio dun dos reis Nabateos, ademais dun lugar de peregrinación para a poboación de Petra e do culto ao seu deus principal, Dushara, quen renacía no solsticio de inverno. Fotos: J.A. Belmonte e A.C. González-García

7

Escena da película “Indiana Jones en busca da Arca perdida” que fai referencia ao coñecemento dos exipcios sobre o movemento do sol no ano… aínda que ten numerosas incorreccións 😉

Dende case o inicio dos estudios arqueolóxicos sobre os monumentos megalíticos, a ORIENTACIÓN DA ENTRADA DA CÁMARA destacouse coma un dos aspectos máis salientables deste fenómeno. De forma xeral, a zona de acceso ás cámaras galegas atópanse orientadas ao surleste, unha orientación que coincide grosso modo coa saída do sol nos meses de outono-inverno. Esta orientación fai referencia ao momento do ano no que esta luz natural do sol iluminaría a maior superficie do interior da cámara, que estarían pechadas polos laterais e pola parte superior, case sen espazos abertos, salvo por esta zona da entrada. Así, se as cámaras estaban orientadas ao surleste, os momentos do ano nos que a luz do sol podería iluminar o interior das cámaras dun xeito máis amplo sería durante os meses máis fríos, mentres que o resto do ano a luz natural entraría de xeito máis reducida ou moi lateralmente. Pero coñecer exactamente o grao da orientación da cámara e o acceso respecto ao sol, se é máis cara o sur, máis cara o leste, que elementos hai no entorno que podería impedir esta entrada de luz… permítenos afondar neste fenómeno e chegar máis alá, achegarnos incluso a unha data do ano na que o sol inundaría de luz máis amplamente o interior destas tumbas neolíticas.

 

10

O sol ilumina pola mañá parte do interior da cámara durante a escavación da Mámoa 4

Temos a sorte de contar nesta intervención coa colaboración do Dr. A. César González-García do Instituto de Ciencias do Patrimonio do Consello de Investigacións Científicas (Incipit, CSIC), instituto no que varios especialistas máis apoian e asesoran esta intervención. César é doutor en astrofísica, pero dende o inicio da súa carreira científica reservou parte dos seus esforzos a entender como as sociedades do pasado miraron ao ceo ao longo da historia e cal foi o seu propósito, como lles influía, porqué miraban ao ceo que, ao fin ao cabo, é a metade do que vemos todos os días. Aínda que se especializou en Astrofísica cunha brillante carreira desenvolvida dende varias universidades europeas e traballou varios anos no Instituto de Astrofísica de Canarias estudando as galaxias e fenómenos astronómicos, leva moitos anos tamén publicando as súas investigacións xunto con diversos colaboradores sobre a astronomía na cultura de sociedades de diversas épocas e diversos lugares do mundo: dende o Exipto clásico aos castros de Galicia, os dolmens europeos, nomeadamente os tracios e os galegos, os túmulos da idade do bronce mongoles, o mundo romano, os Nabateos, os Maias mesoamericanos, os incas en Chile, as igrexas cristiáns, etc., como podedes ver nas súas publicacións en aberto accesibles neste enlace… ou nesta reportaxe de “La Aventura del Saber-RTVE”. Este artigo “Statistical Analysis of Megalithic Tomb Orientations in the Iberian Peninsula and Neighbouring Regions”, por exemplo, está centrado na análise dos patróns de orientación de toda unha serie de tumbas megalíticas que se atopan en varias rexións europeas, un total de 1.500 tumbas, 33 delas en Galicia.

2
Figura do artigo “Statistical Analysis of Megalithic Tomb Orientations[…]” no que o gráfico da esquerda correspóndese a orientación serie analizada no centro de España

César visitounos na última semana da intervención, explorou a cámara, o acceso, o corredor e tamén o entorno no que se atopa a Mámoa 4 do Areoso. Porque é importante identificar correctamente tanto o eixo principal do acceso coma outros compoñentes clave da arquitectura megalítica, como a lousa de cabeceira ou outros elementos que poidan estar orientados respecto a un fenómeno astronómico, pero se contamos coa lúa, o sol e as estrelas, hai moitos fenómenos que ter en conta.

Ademais, os arqueoastrónomos teñen en conta outras variables tales como é a visión do horizonte dende onde está a mámoa, xa que a presenza de montañas ou dun horizonte máis aberto e de menor altitude, como podería ser a carón do mar, fai que o punto no que se eleve o sol varíe varios graos respecto ao valor xeral de referencia de, por exemplo, os graos ao que sae o sol no solsticio de inverno (entre o 20-23 de decembro).

Outra variable de gran interese é que, debido a los movementos do eixo de rotación terrestre, nós non vemos o mesmo ceo estrelado que os nosos antepasados, xa que non están a vista as mesmas constelacións que fai miles de anos, algo que tamén se ten en conta no momento de tratar de vincular estas orientación con outros fenómenos astronómicos.

10 (2)
Tapando o sol da mañá no punto dende onde emerxe sobre as dunas que cubren a Mámoa 4

Tras a análise preliminar levada a cabo, César ten identificado que a cámara da Mámoa 4 posúe unha orientación leste-surleste (ESE, 109°), moi similar ao dolmen de Axeitos (Ribeira, A Coruña): non está precisamente orientada ao solsticio de inverno (ao surleste), senón a un momento uns meses antes e despois desta data. Sen embargo, a amplitude da entrada si deixaría ver no seu interior a luz dende o equinocio de outono ata o da primavera, iluminando a laxe de cabeceira nas primeiras horas da mañá. Outro aspecto salientable é que se puideron verificar outras alineacións interesantes con fitos da paisaxe e eventos astronómicos, como que dende onde está a Mámoa 4 podería verse a saída do sol no verán sobre o monte Xiabre ou que a posta da lúa máis ao sur sería sobre a illa de Sálvora.

Polo tanto, a Mámoa 4 de Guidoiro Areoso é singular (aínda que non única) respecto a súa orientación respecto ao sol, xa que a iluminación do interior non está centrada no solsticio de inverno como é o máis habitual. Cando César avance nos seus traballos, de seguro que propoñerá algunha cuestión máis sobre este sitio que nos permitirá a todos comprender mellor o amplo coñecemento que as xentes do Neolítico tiñan do seu entorno, tanto da terra como do ceo.

 

Se vos interesa este tema, animámosvos a seguir un evento que se celebrará en Santiago de Compostela dentro de 2 semanas, entre o 18 e o 22 de setembro. Chámase “Road to the Stars” – “Camiño ás estrelas”, que trae a reunión anual da Sociedade Europea de Astronomía na Cultura (SEAC), a Sociedade Internacional de Arqueoastronomía e Astronomía en Cultura (ISAAC) e as de INSAP (Inspiration of Astronomical Phaenomena), coorganizado polo Incipit, CSIC, a USC e o IAC e con varios eventos artísticos, charlas divulgativas e visitas vinculadas, como podedes ver no programa.

cfea9e_16258a58e53a40ba8f8b657488397b6dmv2_d_1248_1449_s_2

Moitas grazas a César e ao Incipit, CSIC polo voso interese neste sitio, o voso apoio e asesoramento e os esforzos que estades a centrar nel.

Deixar unha resposta

introduce os teu datos ou preme nunha das iconas:

Logotipo de WordPress.com

Estás a comentar desde a túa conta de WordPress.com. Sair /  Cambiar )

Google photo

Estás a comentar desde a túa conta de Google. Sair /  Cambiar )

Twitter picture

Estás a comentar desde a túa conta de Twitter. Sair /  Cambiar )

Facebook photo

Estás a comentar desde a túa conta de Facebook. Sair /  Cambiar )

Conectando a %s