Unha radiografía ao patrimonio arqueolóxico de Galicia

Hoxe o Diario Oficial de Galicia publica un anuncio para contratar a xeolocalización e delimitación dos xacementos arqueolóxicos que se coñecen na Comunidade Autónoma de Galicia. A actuación é, polo que sabemos, algo único no contexto español. Ao longo deste ano (en apenas 5 meses, que é o prazo de execución do contrato), o goberno autonómico pretende revisar todos os xacementos que están rexistrados no Servizo de Arqueoloxía, documentalos adecuadamente mediante o emprego de GPS de precisión e delimitalos mediante sistemas de información xeográfica, de cara a protexelos correctamente. Será unha auténtica radiografía ao patrimonio arqueolóxico da nosa comunidade autónoma.

A actuación é moi necesaria, xa que, como se indica na propia documentación do contrato, a maior parte dos sitios arqueolóxicos se rexistraronnos anos 80 e 90 do século XX, cando nin a cartografía nin os medios materiais existentes permitían situar as entidades que se localizaban de forma precisa. O contrato está dividido en 25 lotes, que agrupan, aproximadamente, unha ou varias das antigas comarcas que se definiron no seu día para Galicia.

Á espera de que se execute a actuación e a información estea dispoñible para investigadores e público en xeral, a documentación do contrato fai unha primeira análise oficial do patrimonio arqueolóxico da Comunidade Autónoma de Galicia. Entre os documentos figura un proxecto de intervención arqueolóxica que as empresas adxudicatarias deberán executar. E nel se fai unha análise dos xacementos arqueolóxicos galegos que, aínda que moi sucinta, é a primeira global e a partir de datos oficias que temos á nosa disposición, así que non podemos deixar de compartila con vós, aínda que se afasta moito dos obxectivos xerais desta bitácora (O Areoso, o patrimonio costeiro, o cambio climático, e en menor medida, o megalitismo).

A comezos de febreiro deste ano 2018 no Servizo de Arqueoloxía da Xunta de Galicia existía información de 20.004 bens arqueolóxicos, unha cifra en constante actualización grazas aos traballos constantes dos profesionais da arqueoloxía e afeccionados que, cando localizan un novo ben, llos comunican á administración. Deles, 16.800 eran xacementos arqueolóxicos, 940 achados de material arqueolóxico illado (unhas poucas cerámicas, unha pedra con inscrición, etc.) que non permiten confirmar con seguridade a existencia dun xacemento, 821 topónimos, que poden ser indicio dun xacemento pero non están confirmados, e 1.434 referencias non confirmadas a posibles novos xacementos (a maioría, noticias vagas á aparición de materiais arqueolóxicos ou a xacementos destruídos de moi antigo).

Case a metade dos xacementos (8.060) son mámoas (túmulos funerarios). Séguenlle en número os gravados rupestres (2.892) e a moi curta distancia, os castros (2.700). Xa a máis distancia están os xacementos romanos (1.182) e medievais (852). Sobre estas cifras, podemos facer algunhas reflexións. Respecto das mámoas, hai algún tempo que o noso compañeiro Xosé Ignacio Vilaseco avanzou que non sería desatinado pensar que o número de túmulos en Galicia se aproximase aos 11.000, tendo en conta que só no 30% da provincia de Pontevedra, a máis pequena de todas, se localizaron 500. Os 8.000 recollidos, sendo unha cifra elevada, non están moi preto desa cantidade, pero cumpriría engadirlle todos os que ao longo dos séculos foron destruídos por mor do cultivo e obras varias, así como os que non somos quen de localizar pola mesta vexetación que cobre boa parte do noso territorio.

 

MámoaPetroCastro

Mámoas, gravados rupestres e castros son, en número, os tres principais xacementos arqueolóxicos de Galicia.

 

O número de petróglifos, sendo moi levado, vén condicionado polo feito de que se trata dun tipo de sitios que só aparecen nalgunhas comarcas do noso territorio. Por outra banda, como moitas veces se individualizan como sitios diferentes rochas que están separadas por 10 ou 20 metros, o seu numero tamén estará algo sobrerrepresentado. Pero tamén a dificultade de velos se non é con boas condicións de luz fai que seguramente falten moitos por localizar. Respecto aos castros, houbo un tempo en que os investigadores chegaron a defender que o seu número en Galicia era similar ao número de parroquias, que son 3.772. Pero xa houbo autores, como Xulio Carballo, que, ao faceren estudos comarcais, salientaron que a cifra de castros era menor. E, como vedes, así o é. Mesmo se lle sumamos os topónimos e referencias non confirmadas a castros, o número deste tipo de sitios pasa por moi pouco dos 3.000.

Ademais, no proxecto faise unha primeira análise sobre a distribución destes xacementos polo territorio, empregando como escala de análise a comarca. Desgraciada (pero compresiblemente), trátase dunha análise de conxunto, non diferenciada por tipoloxías. Cómpre sinalar, en todo caso, que no número de xacementos de cada zona tamén vai influír de forma importante a intensidade da investigación arqueolóxica desenvolvida en cada unha, que é moi diferente. Así, por exemplo, na provincia de Pontevedra temos moita información grazas ao labor do Museo de Pontevedra que desde os anos 50 desenvolveu un labor de recompilación no que denominaba Carta arqueolóxica. Se cadra por isto, a zona con maior proporción de xacementos é o suroeste da provincia de Pontevedra. Dentro dela, a comarca con maior densidade de sitios é a do Morrazo, que ten 1,86 xacementos por quilómetro cadrado; curiosamente, este dato coincide coa información que temos para a mesma zona na Idade Moderna, cando era unha das áreas máis densamente poboadas do continente europeo. Séguenlle O Baixo Miño e mais Vigo, con densidades superiores a 1,5, e Pontevedra, Barbanza e O Condado, que superan o 1,3. En xeral, todas elas conforman a costa suroeste de Galicia (costa de Pontevedra e sur da Coruña). Seguen a ter densidades altas o resto da costa oeste, a dorsal meridiana galega e a meseta de Lugo/Terra Chá e as montañas que a circundan (Sarria e Meira). As zonas con menor densidade correspóndense coa zona montañosa do SE da provincia de Ourense e A Mariña Oriental, con densidades inferiores a 0,30 xacementos por km2 e o resto do sur de Ourense e da costa norte, que están por debaixo de 0,40.

Plano_Densidade

Densidade de xacementos nas comarcas de Galicia. Fonte: Xunta de Galicia

 

Resulta difícil saber se estas cifras de densidade son reais ou nelas reflíctese a falla de proxectos de investigación intensiva na maior parte do leste do territorio. Pero non sería desatinado pensar que o suroeste, con mellor clima, arrastre xa desde a prehistoria unha ocupación máis intensa do territorio ca o interior e este, á súa vez, que as zonas máis montañosas do leste.

Deixar unha resposta

introduce os teu datos ou preme nunha das iconas:

Logotipo de WordPress.com

Estás a comentar desde a túa conta de WordPress.com. Sair /  Cambiar )

Google photo

Estás a comentar desde a túa conta de Google. Sair /  Cambiar )

Twitter picture

Estás a comentar desde a túa conta de Twitter. Sair /  Cambiar )

Facebook photo

Estás a comentar desde a túa conta de Facebook. Sair /  Cambiar )

Conectando a %s