Comezou a intervención arqueolóxica da “Mámoa 4”!

Este luns deu comezo a nova campaña arqueolóxica de Areoso 2017. A escavación céntrase na Mámoa 4, un túmulo megalítico que compre escavar canto antes porque está a ser destruído pola erosión mariña e, ademais, ten un gran interese dende o punto de vista da investigación do fenómeno prehistórico e dos cambios ambientais que sufriu o illote dende a súa construción. Interese da Mámoa 4

Esta primeira semana estase adicando a limpeza do monumento e a retirada da duna que está sobre ela. Agora mesmo, estase levando a cabo a limpeza dos perfís da cara Norte e Oeste, que son resultado da erosión mariña que fixo desaparecer xa case a metade do monumento. O mesmo tempo estase identificando a estratigrafía xeral do xacemento, isto é, describindo e clasificando as diversas capas da máoa e que a recubren para establecer unha correlación entre elas. Ademais están a tomarse unha serie de mostras para o seu posterior análise coa fin de axudarnos a comprender como evolucionou este xacemento.

A idea é escavar todo o xacemento. Na arqueoloxía en xeral, e en restos tan delicados coma a mámoa que estamos a intervir en especial, hai que ser moi cuidadosos no procedemento. Deste xeito vanse retirando as sucesivas unidades estatigráficas pouco a pouco dende a mais nova (a mais superficial, a duna) ,ata a mais antiga (a que se atopa a maior profundidade), sen mezclar duas capas, sempre por orde e con coidado, rexistrando a información con detalle.

IMG_793412

Como xa sabedes se nos seguides, Guidoiro Dixital, temos varias ideas de partida sobre como puido ser a vida de este monumento, dende a súa construción no Neolítico ata a actualidade. Coa axuda de diversos especialistas de diferentes ámbitos, esperamos ir aportando detalles e luz sobre todas estas cuestións e moitas máis que sairán a medida que avancemos na intervención.

Todos os progresos e achados relacionados con esta intervención arqueolóxica poden seguirse tamén na conta de Facebook, Areoso Arqueoloxía, na conta de Instagram Areoso Arqueoloxía 2017 ,e na canle de Youtube Areoso Arqueoloxía 2017

Animámosvos a seguir todas as novidades a través das diversas plataformas ademáis de a través deste Blogue Oficial.

Guidoiro Dixital: Blog oficial da escavación da mámoa 4 do Areoso

Fantásticas noticias!

Xa o sabiamos desde hai uns días pero tiñámosvos unha pequena sorpresa para hoxe, día en que comeza a escavación arqueolóxica. Nas próximas semanas seremos un pouco menos “dixitais” para amosar un pouco de arqueoloxía real.

FotoDentro do programa de difusión que a empresa adxudicataria dos traballos, Tomos, SL, presentou para facerse co contrato, incorporou unha serie de accións nas redes sociais. Estas inclúen contas de Facebook, Instagram e Youtube, propias para a escavación, e un blog para difundir contidos máis en profundidade. E cando chegou o momento de comezar os traballos, propuxéronnos, no lugar de crear un blog específico, facer as diferentes entradas nesta páxina. Como comprenderedes, estivemos encantados, e en canto a Xunta de Galicia deu tamén a súa aprobación, puxémonos a preparalo todo. A partir de agora, e durante ós próximos dous meses, o equipo de difusión da empresa iranos contando os progresos na intervención arqueolóxica e que cousas van atopando. Todas as entradas irán marcadas na súa propia categoría “Mámoa 4”.

Non deixedes de seguirnos!

Pero… que vén sendo un cuncheiro?

O próximo luns 17 de xullo dará comezo a escavación arqueolóxica da mámoa 4 do Areoso. Noutra entrada xa vos temos falado dalgunhas razóns polas que ten tanto interese esta escavación. Unha delas, e non de menor importancia, é a presenza dunha morea de cunchas, ou cuncheiro, pousada, polo que parece, directamente sobre a coiraza de pedra que recobre en superficie a mámoa. Pero…, que vén sendo un cuncheiro?

A presenza de moluscos illados nos contextos arqueolóxicos é algo relativamente habitual tanto en sitios de época prehistórica como histórica. E non son exclusivos dos xacementos costeiros: o comercio ou a propia mobilidade das poboacións prehistóricas fainos aparecer a moita distancia do mar, como denota o consumo de ostras no Lugo a Astorga romanos. Pero a aparición de moluscos no interior non sempre se debe a unha finalidade alimenticia, aínda que seguramente algúns dos seus usos ocorrían logo de consumilas: é o caso do emprego das cunchas de ostra como elemento para asentar as pezas de cantería na Idade Media (por exemplo, no castelo da Rocha Forte en Santiago de Compostela, on

Valdavara2

Algunhas da cunchas da Cova de Valdavara. Fonte: La Voz de Galicia

de tamén se comeron). En épocas máis antigas, son frecuentemente empregadas como adorno; o caso galego máis antigo coñecido é o das cunchas que da cova de Valdavara (Becerreá, Lugo), que formarían parte dun colar empregado hai uns 17.000 anos. Tamén é frecuente empregar as cunchas para crear decoracións nas cerámicas. En Galicia localizáronse máis de 300 vasos campaniformes, da hai uns 4.000-4.500 anos, decorados con cunchas, fundamentalmente de berberecho, zamburiña ou volandeira, aínda que hai outras especies. Algúns deles atopáronse en sitios tan ao interior como o xacemento da Lagoa (Toques, A Coruña), aínda que neste caso é difícil saber se o que viaxou foi o molusco ou a cerámica xa decorada.

Alobre

Cuncheiro no castro de Alobre (Vilagarcía de Arousa, Pontevedra)

Fronte aos moluscos illados, nas zonas costeiras é frecuente, ademais, localizar moreas de cunchas, que coñecemos como cuncheiros. En realidade estes cuncheiros non son outra cousa que vertedoiros de lixo, só que neles o compoñente maioritario son as cunchas de marisco. Como xa vos temos dito, a idea da limpeza no pasado non era a mesma que hoxe en día e cada sociedade fixo unha xestión diferente dos refugallos que producía. Pero pese a estas diferenzas, moitos grupos humanos costeiros acabaron xerando cuncheiros, desde Europa ata Xapón, pero tamén por toda África, América e Oceanía. Estes cuncheiros poden ser masivos, dunha grande extensión, ou de pequena entidade, formado por unha pequena acumulación de apenas un metro cadrado, e poden estar vinculados a un xacemento arqueolóxico (un castro) ou estar completamente illados, e, daquela, son eles mesmos o xacemento arqueolóxico.

Montealegre_1

Un pequeno cuncheiro no castro de Montealegre (Moaña, Pontevedra)

Pese ao seu nome, e a que visualmente poida parecer que só hai moluscos, estes non son o único integrante destes vertedoiros. Entre eles poden aparecer todo tipo de refugallos como ósos de animais, espinas e dentes de peixes, fragmentos de recipientes de cerámica, industria lítica rexeitada, obxectos de metal, carbóns, etc. Neles acaban por depositarse todo tipo de refugallos producidos durante a vida cotiá das xentes que o formaron. Para os arqueólogos estes depósitos son importantísimos porque as cunchas dos moluscos producen carbonato cálcico, que ten unha capacidade illante importante que permite no seu interior se conserven restos orgánicos (ósos) en moi bo estado. Imaxinade a importancia que ten isto nunha zona como Galicia onde, fóra das escasas covas que existen na zona oriental, os solos son tan ácidos que destrúen os restos orgánicos en moi pouco tempo. Para épocas como a castrexa o pouco que sabemos sobre a gandería e a caza é precisamente grazas aos cuncheiros.

O estudo pormenorizado dun cuncheiro ofrécenos moitísima información sobre a comunidade que o creou, sobre o medio no que vivía e como o explotaba. Fundamentalmente sobre a alimentación. Pero o primeiro que tendes que ter en conta é que pese a que as cunchas de moluscos son o elemento maioritario isto non significa que estes fosen o seu principal aporte cárnico: calcúlase que unha persoa tería que consumir 700 ostras ou 1.400 berberechos diarios para vivir só de moluscos. Tamén tendes que pensar que a dieta está marcada non só polos recursos dispoñibles, senón tamén por cuestións como a capacidade da comunidade para xestionar os recursos, calidades gustativas, toxicidades, factores estacionais ou mesmo tabús. Don José Ramil, médico e arqueólogo, contaba que nos anos 40 do século XX, en plena época da fame da posguerra, os mariñeiros da Mariña entraban nos portos facendo estalar as centolas e bois que caeran nas súas redes contra o casco dos barcos, porque, para eles, eran arañas. O que pagariamos hoxe en día por eles!

Montealegre_2

Detalle doutro pequeno cuncheiro no castro de Montealegre

Pero hai outras moitas informacións que nos poden facilitar os cuncheiros. Para empezar, non todas as especies de mariscos se recollen para seren consumidos: hainos que se empregan para fabricar tinturas (como a púrpura) ou adornos. Pero as cunchas tamén nos ofrecen unha importante información paleoclimática, xa que os moluscos son moi sensibles aos cambios da temperatura e salinidade da auga: de apareceren certas especies intuímos daquela que o clima era máis cálido ou fresco. E mesmo é factible saber en que épocas recollían o marisco grazas a que as liñas de crecemento que presentan certos bivalvos son máis grosas en verán que en inverno por mor da maior cantidade de alimento e as mellores condicións da auga que se dan no primeiro. Ademais, de apareceren peixes, poderemos saber o que pescaban e como (de haber peixes de altura sabemos que tiveron que collelos empregando barcas). A fauna terrestre tamén nos pode informar do que cazaban ou do gando que consumían (a que idades os sacrificaban ou mesmo, con sorte, de como o cociñaban).

Un problema importante que presentan os cuncheiros é que os restos de moluscos son tan abundantes que resulta imposible recoller integramente o seu contido. Non hai forma de manexar tanta información cando teñen moito tamaño. Por iso escávanse integramente pero só se recollen ósos de animais e obxectos mobles (cerámica, líticos, metais). Para estudar os moluscos o que se fai é tomar mostras en toda a súa extensión: en cada punto que se determine (por exemplo, a cada metro) recóllese integramente todo o contido ao longo de toda a vertical do depósito. Estas mostras despois son peneiradas coa axuda de auga separando por tipos os distintos obxectos e restos que se localicen (cunchas, peixes, ósos, carbóns, cerámicas, etc.) que despois estudará cada especialista.

Peneirado

Procesando unha mostra dun cuncheiro. Fonte: http://arqueomalacologia.blogspot.com.es/

Como xa avanzamos máis enriba, os cuncheiros son moi frecuentes nos castros costeiros de Galicia, pero non só dos que se sitúan na propia liña de costa. Outros algo máis afastados como o de Santa Tegra, situado nun monte a máis de 250 m de altitude sobre o nivel do mar, presentan enormes vertedoiros deste tipo, probablemente como consecuencia do longo período de tempo que foi habitado. Pero que estean arriba, xunto ás casas e murallas do poboado, denota que o consumo de moluscos non era unha actividade ocasional, senón que había un interese por comelos na tranquilidade do fogar.

Para épocas máis antigas, porén, temos un descoñecemento case total de cuncheiros deste tipo. As únicas dúas excepcións atopámolas, precisamente, en Guidoiro Areoso. O primeiro localizouno José Manuel Rey García durante as escavacións de 1990 na praia sueste do illote. Era un cuncheiro masivo e moi fragmentado datado na Idade do Bronce (2225-1950 a. C.) no que predominaba a ostra común, o mexillón e a lapa, aínda que había tamén algunha orola (esa especie de ameixa enorme que se ve nas nosas praias) ademais doutras especies xa moito menos frecuentes, case puntuais. No cuncheiro había tamén fauna doméstica, predominando a vaca sobre ovicápridos e porco.

5_cuncheiro

O cuncheiro a carón da mámoa 4 do Areoso tal e como se localizou.

O segundo concheiro do Areoso é precisamente o que se sitúa a carón da mámoa 4 e se escavará este ano. Pero del xa temos algunha información posto que no ano 2014, cando se localizou, a Xunta de Galicia autorizou a Carlos Fernández Rodríguez e Natividad Fuertes Prieto, profesores da Universidade de León, a tomar unhas mostras no perfil que o mar deixara á vista. Estas mostras xa están procesándose e un avance dos resultados presentouse nun congreso peninsular a finais de abril deste ano e saírá publicado nos próximos meses. As especies son practicamente as mesmas ca no outro, só que aquí predominan lapa e mexillón fronte a ostras; como curiosidade, tamén aparecen restos de ourizo de mar. Neste cuncheiro case non hai fauna doméstica (polo menos, na parte que mostraron eles) pero si algúns peixes, fundamentalmente dourada, farro e algún tipo de lorcho. Estes son os primeiros datos sobre a pesca en Galicia anterior ao mundo castrexo.

Detalle cuncheiro

Detalle do cuncheiro logo de recoller as mostras en 2014. As pedras que se ven son as que forman a coiraza que recobre a mámoa.

A información dos dous cuncheiros do Areoso é moi interesante porque nos indica que o contorno do illote seguramente era moi diferente a como o vemos hoxe en día. Polo menos, as especies que consumían eran fundamentalmente de rocha, tanto moluscos (lapa, mexillón) como peixes (especies que se aproximan á costa e se sitúan en zonas rochosas). Por outra parte, Carlos Fernández está a estudar tamén os abundantes ósos de animais que desde o 2013 o mar está a deixar ao descuberto nas praias do Areoso, a medida que erosiona o paleosolo onde se sitúan os restos arqueolóxicos. Novamente predomina o gando vacún, e, como novidade, hai algún resto de cervo. Estes datos parecen confirmar a hipótese de que o illote seguramente estaba unido ao continente, ou facilmente accesible en marea baixa, na época en que se formaron estes concheiros. Porque parece difícil imaxinar a aquelas xentes levando en barcas tanta vaca e cervo ata alí.

Cunchas

Tamaño das ostras e lapas que aparecen no cuncheiro da mámoa 4. Está claro que as especies estaban menos explotadas que na actualidade e collían só as máis grandes.

Esperamos que a escavación deste ano, grazas ao cuncheiro, nos ofreza moita máis información de como vivían as xentes que habitaban o Areoso hai máis de 4.000 anos.

 

Agradecementos: A Carlos Fernández Rodríguez polas notas que nos pasou sobre os resultados das mostras do cuncheiro da mámoa 4. Partes deste texto baséanse en artigos del cos seus colaboradores Víctor Bejega García e Eduardo González Gómez de Agüero. Os arqueólogos Diego Piay Augusto e Miguel Vidal Lojo permitíronnos empregar nesta entrada fotos que tomamos nas escavacións dos seus xacementos.

A gabita e outras singularidades da flora e a fauna do Areoso

Como moitos sabedes, unha ave se interpuxo no comezo da escavación arqueolóxica da mámoa 4 do Areoso. Pero en ningún momento debedes pensar que a retrasou. En realidade, a intervención estaba programada para os meses de verán, pero a empresa adxudicataria quixo empezala a finais do pasado mes de maio. E antes de empezar tiñan que contar co visto e prace da Consellería de Medio Ambiente da Xunta de Galicia, porque o arquipélago que forman os Guidoiros e A Rúa é unha zona moi importante desde o punto de vista da protección ambiental, integrado na Zona de Especial Conservación (ZEC) que se coñece como Complexo Intermareal Umia – O Grove, A Lanzada, punta Carreirón e lagoa Bodeira. Nel superpóñense varios tipos de protección: unha Zona de Especial Protección dos Valores Naturais, unha Zona Especial de Conservación e unha Zona de Especial Protección para as Aves. A súa riqueza ambiental é tanta que moita xente se pregunta (preguntámonos) por que estes illotes non se incluíron no Parque Nacional Marítimo – Terrestre das Illas Atlánticas de Galicia.

01_Plano Complexo

En azul, delimitación do Complexo Intermareal Umia – O Grove, A Lanzada, punta Carreirón e lagoa Bodeira

Aínda que O Areoso é unha parte moi pequena da ZEC, e xa que logo alberga só unhas poucas das especies do conxunto, moitas son de elevado interese. Entre as plantas, como podedes imaxinar, a que máis abunda é a vexetación dunar e de costa rochosa. De todas salienta pola súa escaseza un endemismo galego, o Alyssum gallaecicum, que en todo o mundo se localiza unicamente nas zonas dunares das provincias da Coruña e Pontevedra. Esta planta, que está incluída no Catálogo galego de especies ameazadas, era considerada até hai só tres anos unha subespecie do Alyssum loisereurii, máis extendida polo resto do mundo, pero uns estudos moleculares que se publicaron en 2014 pasaron a considerala unha especie propia completamente diferenciada. Está moi ameazada por mor da crecente antropización dos ecosistemas dunares costeiros e xa se extinguiu nalgunha praia como as do Testal (Noia) e Mar de Fóra (Fisterra), aínda que nesta última se están a facer traballos para reintroducila.

02_Alyssum

Planta de Alyssum gallaecicum no Areoso, e detalle da flor nunha duna de Lariño.

En canto á fauna, á parte de múltiples insectos, e os mariscos de praia e rocha (aos que algún día deberiamos dedicar unha entrada específica), só se coñece un mamífero, a rata (non hai coello), e entre os réptiles hai lagarta galega, un endemismo do Noroeste peninsular. Non é unha grande variedad

03_Garza real_2

Unha garza real sobre os rochedos do Areoso

e pero é que, en realidade, as grandes señoras do illote son as aves, coa presenza de varias especies migratorias e nidificantes, e, entre elas, sobre todas, a gaivota patiamarela, unha das 10 especies máis comúns de gaivotas que temos en Galicia. Na práctica, para os que nos dedicamos ás pedras, gaivotas e algún corvo mariño eran as únicas especies que conseguíramos albiscar nas nosas visitas. Unha vez chegamos a distinguir unha zancuda, que pola foto (moi mala) que lle quitamos, posteriormente nos indicaron era unha garza real, unha especie común nas rías en outono e inverno, pero apenas visible na primavera, como moito algunha inmatura, pois non se reproduce por aquí. Precisamente foi a finais do inverno (mediados de marzo) cando a vimos nós. E precisamente por mor deste noso descoñecemento aviar foi un auténtico pracer, e toda unha experiencia, podermos acompañar a comezos de xuño aos técnicos de biodiversidade da Xunta de Galicia e a uns biólogos asesores nunha das súas visitas de inspección ao Areoso para ver como ían evolucionando as crías.

 

Os dous Guidoiros son, nestes meses de primavera, dúas colonias de gaivota patiamarela, especie que cría en ambos os illotes. Tanto a súa superficie como o seu ceo están inzados destes paxaros. Hai que andar con moito coidado para non pisar un dos seus múltiples niños, no que habitualmente hai tres ovos escuros e con pintas, ou mesmo aos polos xa nacidos, posto que, unha vez que rompen a casca, practicamente abandonan o niño e escóndense entre as herbas e rochas para evitar os depredadores. Andar polo Areoso é someterse aos chíos e voos baixos dos adultos que defenden as súas crías, cando non directamente ser bombardeado polos seus excrementos. Así o sufrimos durante a nosa visita, máis tendo en conta que tivemos que agacharnos entre elas para espreitar o noso obxectivo, a gabita.

04_Gaivotas

A duna do Areoso plagada de gaivotas patiamarelas e detalle dunha

05_gaivota ovos e polo

Un niño de gaivota patiamarela e, á dereita, un dos polos escondidos ma vexetación

Desde o noso agocho puidemos apreciar varias das especies que tamén son frecuentes no illote. Entre elas, un pequeno carrán cristado que non paraba de facer piruetas no aire para rematar afundíndose no mar en busca de comida. Tamén vimos unha parella de gaivotóns, a gaivota máis grande do planeta. Trátase dun habitante chegado de hai pouco á Península Ibérica xa que se trataba dunha especie do atlántico norte, cunha extensión até a costa noroeste de Francia. Anualmente facían migración e invernada na costa galega pero non era un territorio onde se reproduciran. Desde o ano 2003, porén, en Galicia hai algúns adultos con actitude territorial e en 2005 se constatou por primeira vez que unha parella conseguira sacar adiante os seus polos. Para o 2016 xa había 15 parellas reprodutoras na nosa comunidade autónoma, unha delas no Areoso, un par delas en Euskadi e quizais algunha en Asturias. Como dato curioso, o macho da parella do noso illote naceu no 2013 no Pedregoso (pódese identificar grazas aos aneis de PVC de lectura a distancia que lle instalaron os técnicos cando apenas tiña un mes de vida). É moi precoz, xa que se reproduciu con éxito o ano pasado, con apenas tres anos, ao sacar adiante, coa súa parella, dúas crías. Este ano chocaba tres ovos a principios de maio, pero na última visita que fixeron os técnicos de medio ambiente non foron quen de localizar as crías, de modo que é posible que se malograran.

06 gaivotón

A parella de gaivotóns do Areoso sobre as rochas (fixádevos na diferenza coas gaivotas normais que hai entre as herbas). O macho é o da esquerda, algo máis grande que a femia como sucede en todas as gaivotas. Á dereita, o niño que formaran este ano.

A que hai tempo que non se deixa ver no Areoso é a píllara das dunas, unha especie clasificada como vulnerable no Catálogo Galego de Especies Ameazadas e que no mes de maio foi noticia porque a Xunta de Galicia balizara os seus niños no continente, en aplicación do plan de conservación desta especie en Galicia. As praias galegas son o último reduto desta ave no norte da península Ibérica, pero apenas queda un cento de parellas. Nidifica directamente nas praias, de aí que sexa moi vulnerable ás perturbacións humanas (xente paseando, animais domésticos, limpezas mecanizadas dos areais). O Areoso está marcado no plan de conservación da especie como zona de presenza e a súa gran duna como área prioritaria de conservación, pero a realidade é que desde o 2013 non se volveron ver os seus niños no illote.

E finalmente chegamos á gabita, unha especie tamén clasificada como vulnerable no Catálogo Galego de Especies Ameazadas, aínda que neste caso só a poboación nidificante. Trátase dunha ave migratoria que inverna na península ibérica pero adoita reproducirse no norte de Europa, aínda que en varias localidades galegas é frecuente ver individuos non reprodutores durante o período estival. Así e todo, hai algunhas parellas que crían en Cataluña (delta do Ebro, o núcleo máis importante), Galicia, Asturias e Cantabria. Na nosa comunidade autónoma xa nidificaba a comezos do século XX (estaba documentada na ría da Coruña e mais as Illas Sisargas, onde xa non o fai). A comezos do século XXI só había parellas reprodutoras na Mariña (costa de Lugo) e desde o 2010 están constatados nacementos nas Rías Baixas (illas Cíes e Guidoiro Pedregoso) pero en total non chegan a 15 en todo o territorio.

09_gavitas_resize

Gabitas sobrevoando o Areoso.

En 2013 localizárase unha nova parella no Areoso, pero ata 2017 non se puido atopar o niño. Este ano, ante a posibilidade de comezar a escavación da mámoa 4, os técnicos de biodiversidade quixeron confirmar se a parella seguía na zona e estaba a criar, porque son moi vulnerables á presenza humana. Molestias de excursionistas poden provocar o abandono temporal do niño e que gaivotas patiamarelas ou corvos depreden os ovos ou os polos. Moito peor sería a presenza permanente do equipo de escavación. E non só localizaron o niño, senón que viron que este estaba a escasos metros da mámoa, na mesma praia. Así que a escavación non podía levarse a cabo ata que rematase o ciclo de reprodución das gabitas.

08_gavitas Xurxo_cortada

A parella de gabitas do Areoso

A gabita, a pesar de que non sexa moi popular entre os que non nos dedicamos ás aves, é unha especie inconfundible grazas ao seu longo pico vermello-alaranxado, os ollos vermellos e a plumaxe negra de cabeza, colo e ás, que contrasta coa brancura do resto do corpo. Aliméntase de miñocas, vermes e larvas, mexillóns, berberechos, navallas, lapas, caracois, cangrexos e, ocasionalmente, peixes. Como gaivotas e gaivotóns, tamén colocan os seus niños no chan, ao descuberto ou entre vexetación escasa e xeralmente en solitario (non forman colonias). Pero, curiosamente, comparte os lugares de nidificación coas colonias de gaivota patiamarela e non ocupa illotes, aparentemente aptos, onde estas non crían. Adoitan poñer tres ovos, entre principios de maio e principios de xuño, que incuban 24-27 días ambos os proxenitores; de malográrense, poden chegar a facer unha segunda posta, o que alonga o período de cría ata ben entrado o verán. Os polos, que teñen unha cor marrón con manchas negras pola parte superior e branca na inferior, abandonan o niño ao pouco de nacer e completan o crecemento polos arredores. A medida que medran achéganse cada vez máis cos pais á zona intermareal rochosa, época na que comen moita lapa, de aí o nome que recibe a especie en asturiano, llampariego. Logo dun mes, os polos xa están completamente desenvolvidos e poden voar. Son moi lonxevas xa que poden vivir ata 40 anos, pero non adoitan ter crías ata os tres (femias) ou catro anos (machos).

10_Crías de Gavita Xurxo_resize

Polo de gabita entre as rochas, nos Farallóns (Cervo)

Nós acompañamos aos biólogos na súa segunda visita de control para ver se xa naceran os polos, durante a primeira semana de xuño. Na visita puidemos ver varios exemplares inmaduros que tamén permanecen durante o verán na zona. En canto á parella reprodutora, resultounos moi curioso ver (mellor, que nos explicaran) como a medida que nos iamos achegando á zona do niño realizaba manobras de distracción para tentar afastarnos das crías, desprazándose cara a outras zonas do illote e chiando para chamar a nosa atención.

07_Axexando_resize

Espreitando as gabitas no Areoso. Ao fondo, a zona onde se sitúa a mámoa 4.

Pero, como xa localizaran previamente a zona de cría, fomos directamente á praia onde se atopa a mámoa 4, e alí, entre as rochas, chegamos a ver dous polos que terían unha semana de vida. Desgraciadamente eran demasiado pequenos para anelalos, co que nos perdemos esta actividade. Consiste en colocarlles uns aneis de PVC con inscrición individualizada (como unha especie de matrícula) arredor dunha das patas, aneis que permiten identificalos a longa distancia e controlar os fluxos migratorios (de aí que saibamos que o gaivotón macho do Areoso naceu no Pedregoso).

11_anelando_resize

Aneis de identificación que se empregan para o control das aves. As amarelas son para as gabitas e as verdes para o gaivotón. Cada unha leva unha codificación única que identifica o exemplar e o seu lugar de nacemento, de modo que é doado recoñecelo na distancia lendo o código.

Como remate da nosa visita, rodeamos o illote na lancha para dirixirnos ao Pedregoso a confirmar que a parella que aniñara outros anos seguía alí instalada. E non só o fixemos (sen desembarcar) senón que tamén vimos que había unha segunda parella nos rochedos máis suroccidentais do propio Areoso. Oito días despois eles volveron de novo a anelar os polos, pero esta vez, desgraciadamente, foinos imposible acompañalos (non porque non nolo ofrecesen!). Desta volta si o conseguiron facer: os dous que vimos da parella a carón da mámoa, un da parella ao sur do Areoso e dous máis no Pedregoso. A finais de xuño fixeron unha nova visita para ver como progresaban, pero os polos aínda non voaban. Volverán estes días de comezos de xullo para confirmar que xa o fan e esperamos que dean luz verde para o comezo da escavación para mediados do mes de xullo.

Como vedes, o éxito reprodutor da gabita non é moi alto (cinco polos para tres parellas) de modo que é fundamental evitar a presenza humana nas zonas de cría durante a época de reprodución (maio e xuño como mínimo) para evitar calquera tipo de perturbación. Así se reducen os posibles abandonos temporais dos niños que facilitan que os depredadores coman ovos e polos. Mirade por exemplo como estaba a fin de semana do 18 de xuño, en plena vaga de calor, o Pedregoso, nunha zona moi próxima á de cría da gabita. 12-Praia Pedregoso xente ABermejo

Para evitar situacións deste tipo outras comunidades autónomas están a tomar medidas. Así, a de Asturias redactou un plan de conservación do hábitat para esta especie xa nos anos 90 que regulaba o acceso e mais a pesca deportiva nalgunhas áreas de cría e desde o 2005 impide o acceso non autorizado aos illotes nos que aniña entre o 1 de maio e o 31 de agosto.

Agradecementos. A Xurxo Mouriño, pola súa paciencia con nós: facilitounos amablemente toda a información que dispón das gabitas así como varias fotos para ilustrar esta entrada e ofreceuse para botarlle unha ollada ao texto final; así, conseguiu alixeiralo de erros e imprecisións (evidentemente, todos os que quedan son responsabilidade nosa). El, xunto con Andrés Bermejo, Vítor Cabaleiro e Fernando Rodríguez Brea fixéronnos de guías e compartiron con nós toda a súa sabedoría sobre o patrimonio natural do Areoso nunha magnífica tarde de comezos de xuño. E por suposto, a Francisco Javier Vázquez González, vixilante de Medio Ambiente e piloto da lancha sen o que sería imposible desprazarnos ao illote.

Sobre o topónimo dos guidoiros

Unha arqueóloga amiga nosa da zona da ría de Arousa contounos en máis dunha ocasión como na súa casa a miraran como se fose unha extraterrestre cando comentou, alá polos finais dos anos 80 do século pasado, que un equipo do Museo de Pontevedra estaba a facer escavacións no “Guidoiro Areoso”. Porque a súa familia, daquela, non escoitara nunca outra forma que non fose “Jidoiro”. Por outra parte, nos últimos anos temos visto escrito na prensa o termo “Xidoiro”, forma que mesmo algún de vós nos indicou no seu día nesta bitácora supostamente sería máis correcta. A reiteración destes últimos usos levounos a pensar se non estariamos errados e efectivamente estabamos a empregar un topónimo incorrecto, así que fixemos unha pequena investigación ao respecto.

Para os que non sodes galegos tendes que entender que ata a normalización do galego coa chegada da autonomía, os topónimos galegos permanecían, maioritariamente, vivos na fala a pesar de que na escrita foran traducidos ao castelán desde había moito tempo. As primeiras traducións ou adaptacións xa se ven en textos do século XIII, cando en documentos vindos de fóra do noso territorio se citan os nomes das nosas vilas e lugares, deturpándoos. Pero a situación xeneralízase a partir do século XVI, a medida que o castelán se vai impoñendo como única lingua escrita no país. Nesta transformación dos topónimos houbo diferentes situacións:

  • Aqueles que non foron traducidos, como Pontevedra ou Muíños, que deberían ser “Puentevedra” e “Molinos” respectivamente.
  • Outros cunha tradución máis ou menos doada, como “Puentedeume”. Neste grupo poderiamos incluír tamén algún para o que houbo unha forma traducida que non chegou a trunfar (“Fuensagrada” por Fonsagrada).
  • Os traducidos a medias, como “Puenteareas”, que, nunha tradución completa, sería “Puentearenas
  • E uns poucos nos que se cometeron auténticas barbaridades que figuran en moitos manuais de todo o mundo, como o caso de Niñodaguia, traducido como “Niño de la Guía” (?) cando en realidade sería “Nido del Águila”, ou mesmo un Pociñas (pozas pequenas) convertido en “Pocilgas”.

Nesta castelanización dos topónimos houbo que facer adaptacións fonéticas cando o son galego non existía en castelán, e, por exemplo, o noso son <x> (como en Xinzo ou Xove) transcribiuse como G ou J, dependendo da norma castelá (así, “Ginzo” e “Jove”). De aí que, cando se recuperaron as formas galegas na escrita, o cambio G/J por X foi directo. Pero neste proceso aparentemente tan doado veuse entremeter un fenómeno característico do galego falado: a gheada.

A gheada é un fenómeno que se dá no galego occidental e supón que os falantes pronuncian o son <gu> (guerra, bagazo) de forma aspirada, moi similar ao h do inglés (como en he ou hero), o que, daquela, o fai moi próximo ao son <j> castelán. Para representar na escrita que un falante se expresa con este fonema, hoxe en día gráfase como <gh>. Descoñecemos cando e porque se orixinou esta pronuncia, pero é froito da evolución histórica interna do galego. Si sabemos que, como mínimo, xa existía no século XVII, ao conservarmos escritos con erros que a reflicten.

Gheda_idioma_gallego2

Distribución da gheada no primeiro terzo do século XX. Fonte: Wikipedia

Esta pronuncia era, na primeira metade do século XX, a maioritaria do territorio galego, ao abarcar a totalidade das provincias da Coruña e Pontevedra, o terzo occidental da de Lugo e a metade occidental de Ourense. Pese a ser unha forma correcta de pronunciar alí onde se dá (e mesmo debería ser a pronuncia oficial por ser maioritaria no territorio), tradicionalmente considerouse un fenómeno vulgar, empregado polos estratos socioeconómicos e culturais máis baixos, de aí que estea en recesión. É por iso que haxa unha tendencia a evitar o seu uso en contextos formais e os últimos estudos indican que está en regresión nas zonas do interior (Lugo, Ourense e zona NE de Pontevedra).

A existencia da gheada tamén tivo o seu reflexo na toponimia castelanizada, e, aínda que non son abundantes, porque en xeral a xente era consciente da existencia do fenómeno, en ocasións algún <gh> acabou convertido en j. Son casos como o de “Regenjo” por Reguengo ou “Herbojo” por Herbogo. O primeiro caso, que vén do latín Regalengo, é moi sintomático xa que tamén existe como topónimo en zonas sen gheada, e nelas aparecía na súa forma correcta sen problema ningún. Aínda así, para casos como estes aínda houbo quen, ao recuperarmos as formas galegas, chegou a propor formas erróneas hiper-galegas como “Rexenxo”.

E así é como chegamos, finalmente, ao topónimo dos nosos illotes. A pronuncia na zona entre as persoas galegofalantes é claramente Ghidoiro. Pero a dúbida está en se se trata dunha pronuncia patrimonial ou vén provocada pola influencia castelá. Hai algún autor que defende que a forma correcta sería “Xidoiro”, para o que se basea na existencia de dous microtopónimos denominados O Xidoiro nos concellos de Palas de Rei e A Merca que nomean, respectivamente, a un terreo de cultivo e a un pasteiro (aquí tendes os enlaces aos seus artigos: 1 e 2). Para este autor, o topónimo teríase traducido ao castelán como “Jidoiro”, cambiando x en j, desde que aparece escrito por primeira vez no século XVIII, e, por influencia de velo así escrito, acabou transformándose no Ghidoiro que a xente pronuncia.

Guidoiro-topónimos

Os Guidoiros no Mapa topográfico nacional de España:  escala 1:50.000, 1943 (esquerda); escala 1:25.000, 1985 (centro) e 1994 (dereita). Fonte: Instituto Geográfico Nacional.

 

É certo que nalgúns topónimos de lugares habitados, á forza de velos escritos na súa forma castelá reiteradamente na documentación e nos carteis indicadores, chegou a perderse a forma galega e asumirse como propia a castelanizada. Pero resulta difícil admitir que isto pasou cos Guidoiros, uns illotes situados no medio do mar nos que o nome só se reflicte na escrita en documentos de uso moi restrinxido, como mapas topográficos e cartas náuticas, de acceso a unha parte ínfima da poboación. Así, non parece factible que o conxunto da sociedade renunciase a un suposto topónimo patrimonial “Xidoiro” e asumise o topónimo castelanizado “Jidoiro”, pero pronunciado con gheada. Para reforzar esta hipótese, na ría de Arousa hai varios accidentes denominados Ghavoteira (de gaivota) que se castelanizaron como “Javoteira” e para os que a ninguén se lle ocorrería propor a forma “Xavoteira”.

En realidade, a forma “Xidoiro” vén sendo sinalada por todos os filólogos (Abelardo Moralejo e Antón Santamarina entre os máis destacados) como unha regaleguización defectuosa. E segue a ser citado así en estudos máis recentes (1 e 2). A forma Guidoiro é tamén a oficial para a Xunta de Galicia, e así o Plan de ordenación do litoral, denomina ao conxunto de illotes no que se insiren como Arquipélago de Rúa e Os Guidoiros. Para Moralejo e Santamarina o topónimo ten a súa orixe en “Guiadoiro”, do gótico “wida”, “guía”. Se isto é así, o nome dos illotes proviría de serviren de guías ou guiadoiros na navegación ou como axudas para situar caladoiros. Cómpre aclarar que a busca da etimoloxía dos topónimos non é unha ciencia exacta. Pero en todo caso parécenos unha explicación bastante máis acaída que a doutro autor que propón, por mor da simple similitude na pronuncia, unha suposta orixe céltica, a partir de Gaoth Dobhair, que significa esteiro, brazo de mar. Porque resulta difícil explicar como chegaron dous illotes que están no medio do esteiro a recibir o nome xenérico que tiña todo o conxunto da ría.

Agradecementos: A Rafa Villar que amablemente botou unha última ollada a este texto.

É O Areoso a Illa dos Mortos?

A semana pasada cumpríronse cinco anos d’Unha viaxe á illa dos mortos, o documental que o profesor de xornalismo e divulgador patrimonial Manuel Gago fixo sobre O Areoso. Se aínda non o vistes, parade de ler e seguide este enlace. O audiovisual é todo un fito en canto á divulgación cultural en galego: en apenas 48 horas tivera máis de 3.000 visionados e a día de hoxe (xaneiro de 2017) está a piques de superar os 40.000, algo dificilmente alcanzable por un produto deste tipo feito na nosa lingua.aerea

© Manuel Gago. Fonte: http://www.manuelgago.org/blog/index.php/2012/01/14/unha-viaxe-a-illa-dos-mortos/

Ante o grande número de enterramentos megalíticos que se coñecían no illote, Gago aplicou ao Areoso o cualificativo de Illa dos Mortos, por comparación co Ávalon das lendas artúricas, a illa onde descansa o rei morto. Esta bonita metáfora tivo moito éxito na rede e entre os medios de comunicación e axiña acabou introducida no imaxinario popular. No 2014 mesmo se empregou no título dunha das cancións do álbum Entre néboas do grupo folk Tanto nos ten. Seguramente, no éxito do alcuño ten tamén algo que ver a relación que adoita haber no noso folclore entre o mar e mais a morte.

cruceiro© Juan Poza. Fonte: http://www.panoramio.com/photo/72675259

Pero a verdade é que se trata dunha denominación que dificilmente se axusta á realidade que xa desde hai algún tempo empezamos a albiscar. Para empezar, hai 6.000 anos, cando se construíron a maioría dos monumentos megalíticos, o nivel do mar estaba moito máis baixo ca na actualidade, entre 5 e 7 m. Tal e como é a topografía dos fondos mariños próximos ao noso actual illote, o máis probable é que nesas condicións O Areoso estivese unido á Illa de Arousa e esta, á súa vez, ao continente. Daquela, cando se construíron as tumbas non se trataría dunha illa.

guidoiro-5000-bc2

Liña de -5 m nas proximidades do Areoso.

Por outra parte, é certo que no illote hai unha grande abundancia de enterramentos prehistóricos: en apenas uns 240 m lineais aparecen 5 monumentos megalíticos (haberá algún máis aínda enterrado baixo a area?) e inmediatamente ao norte do último, ao longo doutros 100 m, aparecen diversas estruturas tipo cista que tamén son en realidade tumbas. Pero o problema é que a cantidade de material arqueolóxico que aparece esparexido polas praias é tal e tan variado que parece que o sitio non era unicamente un lugar sepulcral e a xente viviu alí por temporadas. As cerámicas son numerosísimas e moi variadas, pero tamén os muíños para moer o cereal, restos de comida (ósos de animais –vaca, porco, ovellas, cabras e mesmo algún de cervo- e cunchas –ostras, lapas…). Mesmo hai obxectos metálicos e moldes de fundición en pedra, aspecto este último que nos leva a pensar que no illote se practicaban as máis variadas actividades cotiás. Evidentemente, queda moito por estudar xa que non todos os materiais son contemporáneos entre si: as cerámicas apuntan a que o espazo foi frecuentado en diferentes épocas ao longo de case 2.000 anos, e mesmo é posible que algunha das mámoas sexa aínda anterior.

ceramicas

Cerámicas (manchas máis claras) dispostas todas á mesma profundidade, nunha das sondaxes que se fixeron no 2015 no Areoso

A variedade e abundancia de materiais que se localizan no Areoso diferénciano dos xacementos de épocas similares que se atopan no continente. Ademais, como se comprobou nas escavacións de 2015 e nas que levou a cabo J. M. Rey a finais dos anos 80, os materias aparecen moi ben conservados, esnaquizados in situ e pousados en horizontal practicamente á mesma profundidade, case como se acabasen de ser abandonados. Porén, en xacementos desta cronoloxía no continente adoitan aparecer moi remexidos por mor do constante laboreo do terreo para o cultivo; isto é así mesmo en zonas de monte, por mor das rozas que se facían para sementar centeo e favorecer o crecemento do toxo para formar abono. A boa preservación dos restos no illote seguramente a debamos a que quedaron sepultados baixo a duna xa desde moi antigo, moi pouco despois das últimas ocupacións prehistóricas, e daquela apenas foron alterados logo de seren abandonados.

Porque en realidade, para nós, O Areoso é un auténtico territorio prehistórico intacto baixo a area.

Estudando os paleosolos do Areoso

Desde o ano 2015 os arqueólogos non somos os únicos que puxemos o noso foco de estudo no Areoso: un equipo de xeomorfólogos e edafólogos da Universidade de Santiago de Compostela, capitaneados por Ramón Blanco Chao, están a estudar a evolución ambiental do illote nos últimos milenios. Pretenden realizar, desde as Ciencias da Terra, unha análise detallada dos depósitos de terra antigos para obter datos sobre como se formaron, as condicións ambientais que existían no pasado e como influíu neles a actividade antrópica. Pero tamén queren estudar como evolucionaron os solos con posterioridade aos períodos de ocupación humana e que factores de erosión actuais existen sobre os xacementos arqueolóxicos; moi especialmente, por que a duna do sector norte se está a erosionar tan rapidamente.

Como comprenderedes, a colaboración entre arqueólogos e xeomorfólogos está a ser moi estreita xa que as informacións que poidamos extraer das nosas respectivas investigacións serán fundamentais para os outros investigadores. En realidade, esta cooperación xa xurdiu desde o inicio, posto que varios arqueólogos formamos parte do equipo de traballo no proxecto de Ramón. E conta ademais co apoio que está a brindar a Dirección Xeral do Patrimonio Cultural da Xunta de Galicia, ao permitir que o equipo edafolóxico tome as mostras que precise en todas as intervencións que financia. Xa se fixo na campaña de sondaxes que se levou a cabo no 2015 e mesmo se esixe na escavación da mámoa 4, que se acaba de adxudicar e se levará a cabo no verán que vén: a empresa adxudicataria deberá coordinarse cos edafólogos para realizar a escavación de xeito que eles poidan tomar todas as mostras que queiran.

foo_5885_resize

Amostrando os paleosolos no 2015, na sondaxe arqueolóxica próxima a M4

Un paleosolo, ou solo antigo, é en realidade un depósito de terra orgánica que no seu día era soporte de plantas pero que por circunstancias da evolución do medio as perdeu por completo e deixou de ter aportes de materia orgánica (no caso do Areoso, fundamentalmente por quedar sepultado baixo a area). Desde o primeiro momento o equipo de Ramón tivo claro que existen dous tipos de solos antigos enterrados pola duna do Areoso, cunha formación completamente diferente.

Por un lado están a maior parte dos solos orgánicos (terra negra) que se poden ver na base da duna en diferentes puntos do illote. Estes mostráronse no 2015, aproveitando as sondaxes arqueolóxicas que se fixeron nas praias, unha moi preto da mámoa 4 e outra na praia SE, onde se sitúan as mámoas 1 a 3. Como podedes apreciar na foto, tomaron o que se chaman “columnas”, mostras de terra en vertical de toda a terra da sondaxe, separando os diferentes niveis e, nestes, por tramos de profundidade. Aínda que as mostras están aínda procesándose, unha primeira análise confirma que este solo antigo ten unha formación claramente continental, é dicir, sen influencia mariña, o que non significa necesariamente que o mar estivese moi lonxe. É nel onde se localiza a maior parte do material arqueolóxico, situado en posición horizontal e sen apenas desprazamentos: é un auténtico territorio prehistórico baixo a area. Posteriormente (como non rematou o estudo, aínda non sabemos cando), diferentes niveis xa con dinámica dunar empezaron a cubrilo. Nos máis superiores volve a aparecer algo de material arqueolóxico, que en realidade se deposita aí a medida que o mar vai erosionando o paleosolo e mobiliza os restos arqueolóxicos que contén cara á superficie.

p1150313

Por outra banda estaría a grande masa de terra negra que se sitúa na zona intermareal ao oeste do illote, moi próxima ao istmo. Trátase dun sedimento de cor escura, moi orgánico e plástico no que aparecen abundante material arqueolóxico (cerámicas e ósos de animais) e mesmo estruturas (as cistas). Desde o 2011 os arqueólogos denominámolo paleosolo, interpretando que se trataba dunha terra negra orgánica. Pero os xeomorfólogos, en canto o viron, consideraron que este depósito non era o mesmo ca o que aparece no resto do illote. A falta de análises, pensan que puido formarse por unha sedimentación de tipo intermareal, nun ambiente sen apenas acción das ondas do mar e posiblemente con abundante vexetación e colonización por algas. Existiría nalgún momento da prehistoria unha lagoa costeira nesta zona do illote? A súa forma en cunca case leva a pensar iso. Pero entón: que fan o material e as estruturas arqueolóxicas metidas nel?

p1150310_resize

Para estudar en profundidade o depósito e poder así aclarar algunhas desas dúbidas, ao longo deste ano 2016 fixeron dúas campañas de mostraxe no sedimento. Por realizarse nun xacemento arqueolóxico, os traballos supervisounos o noso compañeiro Xosé Ignacio Vilaseco, como parte do seu traballo como arqueólogo da Xunta de Galicia, pero que tamén é un dos colaboradores desinteresados do proxecto. Nos traballos empregaron unhas sondas duns 7-10 cm de grosor que permiten extraer unha columna de terra mantendo a súa posición estratigráfica e sen apenas alterar o solo no que se traballa (fixádevos nas fotografías o burato que queda na terra logo de extraer a sonda). O depósito resultou ser aínda bastante espeso, por puntos preto do metro, e conseguiron extraer dous testemuños cunha potencia de entre 75 e 90 cm. E isto a pesar de que desde o 2011 a perda do sedimento areoso no illote aumentou a súa exposición, ao tempo que o erosionaba, reducindo notablemente tanto a súa extensión coma o seu espesor: desapareceron definitivamente os niveis superiores, por puntos en algo máis de 50 cm.

p1150806_resize p1150822_resiza

No fondo dunha das sondas localizaron un pequeno fragmento de madeira, tan alterado que non se puido identificar a que especie pertencía, pero que si permitiu obter unha datación polo método do carbono 14 (C14). O resultado que se obtivo sitúa o momento de formación do depósito entre o 1900 e o 1700 a. C., coincidindo coas datas que proporcionan outros autores para a estabilización do nivel do mar no NW peninsular. Pero estamos aínda no comezo da investigación. Todas as mostras deberán aínda ser procesadas mediante diversas técnicas para tentar entender como se formaron todos os depósitos, como están compostos e cando se orixinaron (porque os niveis de terra tamén poden ser datados por C14, extraendo deles a materia orgánica que conteñan). Un traballo que se completará aínda, como mínimo, durante o ano 2017 coas mostras que se extraian durante a escavación da mámoa 4.

 

AGRADECEMENTOS: A Ramón Blanco Chao, que non só contou con nós para o seu proxecto, senón que tamén nos axudou na redacción desta entrada.