O dolmen de Castelao

Hoxe cúmprense 100 anos da publicación desta portada da revista Nós, un referente cultural no primeiro terzo do século XX en Galicia.

As capas dos primeiros números da revista tiñan unha viñeta central, debuxada por Castelao, sobre fondo branco. E no número 7 apareceu este trlito ou megálito, que acabaría por se converter en icónico, por moito que sexa pouco realista e non se pareza en nada a un dolmen galego.

En realidade o deseño xa era anterior, e empregárase algunha vez en páxinas interiores para acompañar algún artigo.

Artigo de Vicente Risco na revista Nós, nº 4, 31.01.1921, p. 16

A partir de 1922 a portada incorpora unha composición sobrecargada, tamén de Castelao, que desde 1926 sofre un pequeno cambio na que se substitúe unha árbore para volver incorporar outro trilito diante do amencer, modelo que seguirá a empregarse ata a fin da revista impreso en cores diferentes.

Esta forma de representar un dolmen coma trilito de Castelao volveuse case en icónica na época, por moito que estivese completamente afastada dos exemplares reais galegos. De feito, tamén a empregaría Camilo Díaz Baliño no deseño da portada que a editorial Lar, activa entre 1924 e 1928, utilizou na maior parte das novelas que publicou.

Montonciños de pedras (#rockbalancing): se os queres, nas túas macetas!

A moda de amorear pedras en equilibrio estase a volver unha auténtica enfermidade obsesiva que non deixa de estenderse por todo o noso territorio, especialmente nos espazos costeiros, e volveu ser noticia hai uns días en Galicia ao detectárense novas concentracións destas parvadas na praia das Catedrais en Ribadeo.

Á esquerda, moreas de pedras na praia das Catedrais en 2019 © Canibalismo urbanístico e maltrato da paisaxe

Resulta difícil saber como, por que e cando se puxo de moda, pero é doado atopar páxinas web que nos falan de que se trata dunha práctica relacionada coa filosofía zen como forma de demostrar ou manifestar o equilibrio interior dunha persoa. En realidade este tipo de moreas de pedras existen en moitas culturas, desde o altiplano andino en Sudamérica (onde se coñecen como apachetas) ata Canadá ou Groenlandia (onde os innuit as denominan inuksuk). Nestas sociedades poden ter unha significación múltiple, ben como marcadores e puntos de referencia, normalmente vinculados aos camiños, rutas de tránsito ou zonas de caza, ben como monumentos de carácter protector para os viaxeiros ou de agradecemento destes aos deuses. As apachetas, de feito, non son moi distantes do que na cultura popular galega eran os amilladoiros, montículos de pedras que se foron formando ao pé dos camiños a medida que os peregrinos aos distintos santuarios ían depositando cadansúa pedra en sinal de agradecemento polo traxecto realizado sen problemas.

Inuksuit na península Foxe (Baffin Island, Canada). © Ansgar Walk

Pero a moda que se está a estender nos últimos anos non ten nada que ver con eses ritos e si moito coa incapacidade que ten o ser humano de non deixar a súa pegada (por non dicir a súa merda) alí onde chega. Parece que non somos quen de gozar da natureza, da paisaxe, ou mesmo do patrimonio cultural, sen deixarmos a nosa marca para que o que veña detrás saiba que estivemos alí. Pensade en todos os graciosos que deixan o seu “Fulanito estivo aquí” gravado nunha rocha ou nun monumento.

O problema é que este tipo de moreas de pedras (nós negámonos a aplicarlles o termo tradicional de amilladoiro, que non ten nada que ver con elas) teñen múltiples problemas, empezando pola propia recolección e traslado de pedras que en ocasións forman parte dunha formación natural. Ademais, moitas veces constrúense en zonas protexidas ambientalmente, como As Catedrais ou a praia do Trece en Camariñas, o que supón unha forte alteración e unha degradación dos valores naturais que se queren protexer. De feito, na visita que fixemos ao Areoso a semana pasada vimos unha destas merdas, das que ata agora parecía que se viña librando.

Morea de pedras na praia sueste do Areoso o 29.07.2021

E o problema é que, en ocasións (onde vai un, van todos), as moreas chegan a concentrarse de tal xeito que parecen campos de millo. Aínda máis, nas Catedrais sitúanse con moita frecuencia ao pé dos cantís, o que pon en perigo a propia vida de quen as fai, xa que poden producirse derrubes como o que custou a vida a unha muller no ano 2018.

O patrimonio cultural tampouco se libra desta lacra. Desgraciadamente é frecuente que sitios como o castro de Baroña se incen das malditas moreas, non só a explanada que ten por diante, senón mesmo ao seu interior, ata sobre as vivendas. Mesmo o gran Davila chegou a facer unha viñeta co tema.

Nos últimos anos estase a chamar a atención sobre o prexudicial e horrendo que resulta esta moda, tanto desde o mundo científico, como desde os grupos ecoloxistas ou mesmo a prensa. Pero resulta difícil combater esta moda se desde a administración autonómica se negan a poñer multas cando se fan en zonas protexidas, de acordo coa Lei de Patrimonio Natural e Biodiversidade; e ata se permiten a frivolidade de empregalas en carteis turísticos (a imaxe vímola nas redes en 2019) como, por outra parte, chegaran a facer coas balsas tóxicas de Monte Neme, en Malpica de Bergantiños.

Afortunadamente, hai outras administracións responsables, como o concello de Camariñas que o ano pasado colocou carteis nas zonas protexidas do seu termo municipal prohibindo levantar estes amoreamentos baixo ameaza de multa de ata 6.000 euros. Aínda que ao mesmo tempo é moi triste que teñamos que vernos obrigados a inzar o territorio de anuncios deste tipo porque non sabemos manter as mans paradas.

Así que, xa sabes, se queres manifestar o teu equilibrio interior, faino mellor nunha maceta da túa casa pero iso si, por favor, para facer a túa morea non collas as pedras de zonas protexidas.

O décimo aniversario do meu “descubrimento” do Areoso

Por Xosé Ignacio (Iñaki) Vilaseco

Hoxe, 28 de xuño de 2021, cumpríronse 10 anos do comezo da miña relación co Areoso. Para alguén que leva con paixón a súa profesión resulta difícil facerlle entender aos demais, especialmente os non arqueólogos, o que supuxo para min este día, máis se tendes en conta que, desde comezos dos anos 90, cando aínda estaba a rematar a carreira, centrei a maior parte das miñas lecturas arqueolóxicas e investigacións no megalitismo. Pero non podo evitar tentar transmitírvolo un pouquichiño, con estas letras que entran moito nas miñas vivencias individuais, de aí que, contra o que é habitual nas nosas entradas, asine o artigo.

En realidade, eu xa estivera no Areoso catro anos antes, unha preciosa tarde de agosto de 2007 en compañía de varios amigos do Centro Arqueolóxico do Barbanza en Boiro, cando aproveitamos para coñecer este illote e máis Sálvora. O problema é que, daquela, aínda non había publicada moita información sobre as escavacións que José Manuel Rey fixera alí case 20 anos antes, polo que fomos sen coñecer en detalle onde estaban situados os monumentos que el documentara. Así, foi unha visita case de turistas, na que vimos a impresionante duna norte ateigada (relativamente) de bañistas, un perfil do illote no que se apreciaba un cuncheiro bastante grande e, aflorando entre a duna da area, dúas lousas dunhas das cámaras megalíticas (a que logo denominamos mámoa 5, hoxe destruída pola erosión mariña e que despois soubemos non era visible cando escavou J. M. Rey). Ficamos a menos de 40 m da mámoa 4, a que estaba cortada no perfil do illote, pero non chegamos a ela, a pesar de que a cámara xa era visible daquela (como podedes apreciar na fotografía do arqueólogo Ángel Acuña de dous anos antes).

A comezos de xuño de 2011 recibimos na Xefatura Territorial da Consellería de Cultura en Pontevedra un informe da policía autonómica no que nos daban conta dun posible sitio megalítico sen catalogar no illote Guidoiro Areoso. Nel indicaban que, a través dun familiar, coñeceran da aparición por efecto da erosión da duna dun conxunto de lousas de pedra, “formando aparentemente o que se denomina como mámoa”. Acompañábano de varias fotografías que permitían ver unha cámara megalítica practicamente á vista nun cantil, así como dun plano de situación.

Na Xefatura encargáronme a min comprobar este achado, polo que me puxen a preparar a visita. A estas alturas xa había información publicada sobre o Areoso: un artigo bastante extenso nunha publicación sobre o campaniforme que editara a Deputación de Pontevedra ese mesmo ano e a conferencia que deu J. M. Rey no Centro Arqueolóxico do Barbanza no II Encontro arqueolóxico do Barbanza (Boiro, 2008), e que estaba accesible no web. Así que puiden asegurarme da situación dos lugares nos que escavara este investigador. En canto a como desprazarme ata alí, os policías foran no barco do familiar, a Consellería non tiña (nin ten) barco propio e descoñeciamos que quen o tiña era o departamento provincial de Medio Ambiente. Así que pedimos axuda ao único departamento da Xunta de Galicia que se nos ocorreu: o Servizo de Gardacostas de Galicia.

Así que a anubrada mañá do 28 de xuño partín desde o porto de Ribeira, guiado polo xefe da unidade operativa desta localidade, quen amablemente se prestou a facer persoalmente de piloto para evitar sacar a ningún dos seus compañeiros das súas tarefas habituais. Ao saírmos do lado coruñés da ría de Arousa achegámonos ao Areoso desde o oeste, precisamente o lateral no que se atopaba a mámoa segundo o informe da policía. Podedes imaxinar a cara de parvo que se me quedou (e o taco en alto que soltei, que ata asustou ao xefe da unidade) en canto vin o dolmen asomándose no cantil fronte ao mar. Saquei a cámara e púxenme como tolo a facer fotos da cámara fronte ao mar (meses despois, cando presentamos os achados nun congreso en Coimbra, pasou algo parecido: cando na presentación apareceu unha desas fotos a pantalla completa sentín numerosos flashes na sala, da xente que quería levarse unha imaxe de recordo). O destro piloto que me acompañaba deixoume nunha rocha plana próxima á mámoa e mentres eu comprobaba e documentaba os diferentes achados acompañábame rodeando o illote coa lancha.

Ao achegarme ata a cámara megalítica puiden ver e documentar o que logo denominamos Mámoa 4. Non só era visible o que parecía un lateral completo do dolmen (que ademais estaba parcialmente baleiro pola acción do mar), senón tamén a coiraza da mámoa á esquerda e dereita, sepultada por varios metros de area. Ante min estaba un monumento megalítico que seguramente fora sepultado pola duna pouco despois do seu uso e permanecera case intacto durante miles de anos.

Despois dirixinme ao lugar onde vira catro anos antes as dúas lousas sobresaíndo na área; era doado de lembrar o lugar, porque estaba nas proximidades do istmo que dividía o illote en dous. E alí encontreime que a erosión da duna fora moi rápida nese breve período de tempo, ao desapareceren máis de 40 cm de altura, que deixaban á vista toda a estrutura megalítica do que despois chamamos Mámoa 5: ademais das dúas lousas de pé, outras catro tombadas, pertencentes á cámara, que se situaban no centro dun círculo de pedras máis pequenas duns 7,50 m de diámetro. A mámoa en realidade desaparecera por completo e só se apreciaba o anel lítico que a circundaba pola base.

Finalmente, dirixinme á praia SE do illote, onde J. M. Rey escavara as mámoas 1 e 2. A primeira estaba no extremo sur da praia e a segunda, segundo explicaba nas súas publicacións, aparecera no medio e medio dela, nunha pequena escavación en área que fixera na area, posto que non se vía antes de comezar a escavar. A mámoa 1 estaba practicamente igual, pero quedei completamente pampo ao ver que na praia se apreciaban catro novas lousas de granito dispostas en vertical, dúas delas apoiadas entre si, que parecían conformar unha nova cámara megalítica que non se parecía en nada á mámoa 2 de J. M. Rey. Era a que despois denominamos Mámoa 3, que se atopa en realidade a só 7 m da escavación que fixo este investigador, pero, daquela, estaba completamente sepultada baixo a area.

Foi unha mañá incrible, das que resulta difícil esquecer, breve pero intensa. E como era relativamente cedo e estaba anubrado, tiven o illote só para min durante o pouco máis dunha hora que alí estiven. Pero tampouco era cuestión de estenderme moito máis, tendo en conta que me estaba a esperar o piloto na lancha, seguíndome por mar nos meus paseos arredor do illote, así que regresamos pouco despois. Acababa de estar só nun sitio único, no que viña de “descubrir” tres monumentos megalíticos incribles que probablemente levaban miles de anos sepultados baixo a area.

Entón non o podía saber, pero esa sería unha das múltiples visitas que realicei ao illote nas que seguín (e sigo) coñecendo, documentando e investigando o Areoso. Pero ningunha foi tan especial como aquela segunda vez.

“Mira, Antonio, todo o toxo floreado en marzo en vez de en maio”

Nestes tempos tan estraños que estamos a vivir, a comezos do mes de marzo de 2021 un dos membros do noso equipo tivo que acompañar a seus pais ata o seu domicilio no País Vasco, para que os vacinasen contra a COVID-19. Eles son unha parella de emigrantes galegos de 81 anos que, desde que marcharon con pouco máis de vinte, non volveran a pasar un inverno na súa terra natal, aínda que si viñan sempre durante as vacacións de verán. Desde que se xubilaron pasan longas temporadas por aquí, se ben este foi o primeiro ano que pasaron o inverno en Galicia.

Pois durante a viaxe, cando estabamos a circular en coche pola Terra Cha, a ela escapoulle a frase que titula esta entrada: “Mira, Antonio, todo o toxo floreado en marzo en vez de en maio”. Pode ser unha frase banal, pero que é moi sintomática dun dos cambios que se están a dar nos últimos anos como consecuencia do cambio climático: o adianto da floración das especies vexetais. É algo do que veñen advertindo todos os estudos recentes, ao constataren que se están a producir invernos menos extremos e que cada grao de aumento da temperatura da terra produciu un adianto de ata seis días na floración, segundo as especies. Paralelamente, tamén se adiantou a saída das follas nas árbores de folla caduca. Non é unha situación recente, xa que os investigadores veñen advertindo dela desde hai 10 anos.

Toxos floreados a mediados de marzo de 2021 na Serra das Cabanas (límite entre Ribas de Sil, Lugo e mais A Pobra de Trives, Ourense)

Esta é só unha das múltiples manifestacións cotiás do cambio climático que se veñen observando e que nos afectan directamente. A diminución do xeo nos polos e o derretemento dos glaciares parece algo moi afastado, pero isto tradúcese, de forma paralela, en que a temporada de neve nas estacións invernais é agora máis curta (nos Alpes, ata 35 días menos con respecto a 1971). E o quentamento da auga do mar, aínda que para nós poida ser pouco apreciable, pois apenas acadou un grao entre 1957 e 2012, supón que cheguen ás nosas costas especies de augas tropicais que antes non se vían; e, cara ao futuro, pode chegar a provocar que se reduza a calidade e cantidade dos peixes e mariscos das nosas rías. Por non falar da subida do nivel do mar como consecuencia do desxeo dos polos, que pode chegar a inundar moitas zonas habitadas das nosas costas.

Evidentemente, o comentario da nosa nai non é unha proba científica do adianto da floración, e non parece que o aumento da temperatura media da terra teña sido tan grande como para que a floración do toxo se adiantase tanto. Pero non deixa de ser a sensación dunha persoa que, para un lapso de tempo de case 60 anos, lembra que os toxos florecían case dous meses máis tarde do que o fan hoxe.

Iberport: cando os Guidoiros houberon desaparecer

Como todos sabedes, a erosión mariña está a poñer en perigo a pervivencia do noso querido Areoso, algo ao que tamén contribúe, aínda que en menor medida, a presión turística que sofre. Pero houbo un tempo en que a man do home ameazou por completo a súa existencia ata o punto de que podemos dicir que é case un milagre que teña chegado ata os nosos días. Os que sodes da Arousa seguramente tendes oído falar desta historia, pero os que non, coma nós, é posible que non a coñezades, a pesar de que é relativamente doado atopar información sobre ela, mesmo na páxina oficial do Porto de Vilagarcía de Arousa.

A orixe de todo está, como non, a finais dos anos 60, en plena época do desarrollismo da ditadura franquista, cando tantas barbaridades ambientais se produciron en nome do progreso. A empresa Iberport, de capital maioritariamente español, pretendía construír un grande porto de redistribución de materias sólidas e líquidas na península. Avaliou ata 15 posibles situacións diferentes para, logo de restrinxilas a unha terna entre Bilbao, Alxeciras e Arousa, finalmente escoller esta última situación.

O proxecto presentouse en xullo de 1969 e o seu deseño era unha auténtica barbaridade: pretendían construír un enorme porto que uniría a zona do Terrón, no concello de Vilanova de Arousa, coa Illa de Arousa á altura da actual ponte (lembrade que esta non se construíu ata 15 anos despois, inaugurándose en 1985): case dous quilómetros de peirao! Pero as infraestruturas portuarias atravesarían ademais a Illa de Arousa segregando toda a zona do Carreirón da metade norte da illa, para despois continuar cun novo peirao duns 3,5 km de longo que levaría ata os Guidoiros, atravesando O Areoso e mais O Pedregoso e rematando un pouco máis alá deste último. A este engadiríanselle aínda catro enormes pantaláns para barcos de grande tonelaxe. E a cousa non quedaba aí: o conxunto completaríase coa realización dun enorme recheo ao sur da enseada do Bao, nunha superficie que superaría o millón de metros cadrados, todo para albergar depósitos para produtos petrolíferos.

Para que contextualicedes tamaños, pensade que o peirao do porto exterior de Ferrol ten uns 950 m desde a liña de costa preexistente e o de Punta Langosteira (o porto exterior da Coruña) non chega por pouco aos 3 km (2.890 m), aínda que si os supera se medimos o seu perímetro. O recheo do Bao, pola súa banda, tería unha superficie maior ca a que ocupa a refinería da Coruña hoxe en día.

Superposición da estensión dos portos exteriores de Ferrol e A Coruña sobre o terreo preexistente. Montaxe propioa. Fonte: https://ideg.xunta.gal

Imaxinádesvos sequera como tería cambiado a imaxe da ría de Arousa de terse levado a cabo este proxecto? En terra, na Illa de Arousa, o recheo provocaría a desaparición de todas as praias da zona sueste (Camaxe, Camaxiñas, Sabanqueira, Salinas e Xastelas) e alteraría por completo unha zona de alto valor ecolóxico como é o Carreirón, que na actualidade, xunto cos Guidoiros, forma parte dun espazo natural protexido pola Rede Natura 2000. Mentres, en toda a contorna significaría dicir adeus para sempre a unha das mellores reservas marisqueiras do país: dificilmente poderían seguir a explotarse os bancos de ameixa que rodean a Illa e tamén sería imposible a extensión dos polígonos de bateas en boa parte da ría, que dificultarían o tránsito dos grandes buques que se prevía atraer. Mesmo resulta difícil pensar que a illa de Sálvora acabase integrándose no Parque Nacional das Illas Atlánticas cun tránsito constante de buques (os promotores calculaban uns 2.000 anuais) pasando por diante dela .

Reconstrución de como sería o Iberport proxectado na ría de Arousa sobre a cartografía/fotografía aérea actual (nesta, indicando a extensión da zona protexida pola Rede Natura 2000). Montaxe propia/Fonte datos: https://ideg.xunta.gal

Para os Guidoiros este proxecto suporía, se non a súa completa desaparición, unha ferida mortal que remataría con todos os seus valores naturais. O grande dique partiría O Areoso pola metade e suporía case con seguridade a destrución da duna norte, se non inmediatamente, si de forma rápida, ben por causas naturais ou pola acción directa do home, se acababa por ser un problema para a circulación dos barcos. No Pedregoso non sería moi diferente, cun muro de formigón que o atravesaría de parte a parte. E a fauna que hoxe ocupa eses espazos fuxiría ante a constante presenza humana e buscaría novos sitios nos que aniñar. Adeus a ese paraíso que tanto gustamos visitar.

Como sabedes, afortunadamente o Iberport non se levou a cabo. O goberno concedeu licenza para a construción dun superporto para buques bastante máis pequenos do tamaño que solicitaran os promotores e non autorizou o almacenamento de cru, razóns que facían o proxecto inviable economicamente. Pero aínda seguiría a haber peticións para retomalo avanzada a seguinte década, ata que se descartou por completo en 1977. Se queredes saber un pouco máis sobre a xestación do proxecto mirade esta estupenda páxina dos nosos amigos Pandulleiros, na que o sitúan moi ben no contexto da época.

#10yearchallenge

A comezos de ano 2019 estivo moi de moda nas redes sociais o #10yearchallenge, publicarmos dúas fotos, unha actual e outra de hai 10 anos, para comparar como tiñamos cambiado. E nós, por recomendación dunha amiga, tamén nos lanzamos a participar neste reto viral a través do Facebook, pero non con imaxes nosas, senón do noso Guidoiro Areoso e mais dos monumentos megalíticos que agacha, aproveitando as imaxes que recompilamos coa vosa colaboración ao longo destes anos. Aínda que, iso si, fixemos algo de trampa, xa que non sempre tiñamos fotos para comparar o estado actual co de hai 10 anos. A iniciativa tivo unha certa acollida nos medios de comunicación, xa que a recolleron tanto o xornal científico dixital Gciencia como La Voz de Galicia e cremos que ten un certo interese para ver como evolucionou o illote neste tempo, polo que agora que se achega a fin do ano pareceunos axeitado despedilo cunha nova entrada no blog recompilándoas todas. Aquí as están.

  1. O illote

01 Illote 2008-2018_2

A primeira comparativa que compartimos foi a de dúas imaxes aéreas do illote, tiradas do proxecto PNOA, a serie periódica que realiza o Instituto Geográfico Nacional cubrindo a superficie do país. A antiga corresponde ao 2008 e a máis recente ao 2017 (aínda que nós lle puxemos 2018, para facela coincidir co lapso de 10 anos do reto). Aínda que poidan aparentar moi similares, se vos fixades ben decatarédesvos dos profundos cambios que sufriu, especialmente na metade norte, onde se sitúa a duna móbil. Esta rotou un pouco cara ao leste (dereita), o que é moi evidente se comparades as zonas vexetadas entre ambas as fotografías (zonas escuras). Pero tamén se reduciu considerablemente: se vos fixades a oeste e leste, nótase ben que a area da praia no 2017 xa non chega ata certos afloramentos aos que si o facía en 2008 (números 1 e 4 da imaxe). Pero como isto pode ser devido a que as fotos foron quitadas en diferentes momentos da marea, a erosión aínda é máis evidente na zona central da duna (número 2), onde esa illa branquecina na que inserimos o número está na imaxe máis recente no límite da zona vexetada. Medindo entre ambas as fotos cun GIS constatamos que na zona oeste se perderon entre 20 e 25 m lineais de duna. Tamén é moi evidente a degradación do illote no istmo (número 3). No 2008 xa non había zona vexetada nesa zona, pero o corredor de area que separaba as zonas norte e sur do illote medía só uns 22 m cando no 2017 era de 70!

  1. O istmo

Autosave-File vom d-lab2/3 der AgfaPhoto GmbH

Desafortunadamente, da zona do istmo do Areoso non temos fotos do 2007 ou do 2008 para facermos unha comparativa máis recente coa actualidade. Pero si conseguimos esta de 2001 de Xurxo Mouriño que nos permite ver como se erosionou a duna norte comparándoa con outra imaxe nosa de 2011. A erosión do illote maniféstase moi ben nesta comparativa se vos fixades no punto máis alto da duna e mais na mancha de area que hai ao seu lado: en 2011 está moito máis próxima ao borde que antes, pola perda de material.

  1. A mámoa 4

03 M4 2005-2015_2

A mámoa 1 practicamente non cambiou nada desde que a escavou José Manuel Rey a finais dos anos 80, a mámoa 2 segue sepultada pola area desde entón, tal e como a deixou el, e a mámoa 3 atopámola por vez primeira en 2011 e non nos enviastes ningunha foto anterior, de modo que non podemos comparar 10 anos de lapso de tempo. Porén si que o podemos facer para as mámoas 4 e 5. Para a primeira delas, na nosa recompilación de fotos non obtivemos ningunha de 2007 ou 2008, así que non podemos facer unha comparación con este lapso de 10 anos entre antes e despois da escavación. Pero temos unha de 2005 do arqueólogo Ángel Acuña Piñeiro que nos permite ver como evolucionou a erosión ata o 2015, paralizada grazas ao muro que a protexeu. O afloramento da dereita é o mesmo nos dous casos; á esquerda, a cámara apenas asoma e á dereita xa está todo o seu lateral ao descuberto, como estaba cando se iniciou a escavación.

  1. A mámoa 5

04 M5 2003-2013_2

A foto máis antiga que obtivemos grazas á vosa colaboración da mámoa 5 foi esta de 2003 de Xan Rodríguez Silvar, que casualmente é 10 anos anterior a que documentásemos a súa destrución. Aínda que a perspectiva non é exactamente a mesma, na máis antiga podedes ver, entre os penedos, dúas lousas de pé. En 2013 estaban completamente caídas (a máis alta da primeira é a que ten a escala na foto da dereita). A perda de area é evidente na praia e na duna: os afloramentos do fondo na foto máis recente son os que apenas sobresaen entre a area na de 2003.

Rubjerg Knude: o faro que patinou pola area

Como vos diciamos hai tres meses, o de Rubjerg Knude é un faro danés que tiña data de caducidade, ao situarse nunha zona de cantís activos do noroeste do país que a erosión mariña devora a grande velocidade. Se cando se inaugurou en 1900 estaba situado máis de 200 m dentro da terra, a comezos de xuño de 2019, cando o visitamos nós, o cantil sobre o mar atopábase xa a só 6 m. Polo medio, unha importante duna se desenvolvera na área, que provocou que se deixase de usar como sinal para os barcos en 1968. Despois diso, instalárase alí un museo pero tamén houbo de abandonarse en 2002 cando a area ameazou con sepultar por completo as construcións anexas. Durante case 10 anos, estas estiveron sepultadas baixo a duna, de modo que resultaron moi danadas, pero co tempo seguiu o seu avance ata sobrepasalas. Ante os estragos que sufriran os restantes edificios, houberon de desmantelarse por completo, pero a torre do faro seguía en pé, á espera de que o cantil o derrubase, algo que se prevía para dentro dun máximo de 15 anos (á data de 2016).

Janus Benjamin Jacobsen cop. DR Nyheder

Foto: Janus Benjamin Jacobsen © DR Nyheder

Cómpre sinalar que este faro dinamarqués non é un caso único: outras moitas construcións deste tipo, ao se situaren na beiramar, están expostas aos problemas que causan a erosión costeira e mais o ascenso do nivel do mar. Un caso semellante é o de Orfordness en Suffolk (Reino Unido), construído en 1792, que hoxe en día está apenas a uns metros da mallante. Para protexelo, a asociación cultural que o rexenta colocou nos últimos anos bolsas cheas de balastro por diante del, de cara a evitar os envites do mar. Pero esta solución ten que ter un mantemento constante, de aí que estean a buscar alternativas para tentar salvalo da súa segura destrución.

O faro de Orfordness en 2005, 2015 e 2019

A área de Rubjerg Knude é unha zona protexida pola Axencia da Natureza dinamarquesa, pero curiosamente o faro en si non o está. Así e todo, é un elemento patrimonial de primeira orde, ademais dunha importante atracción turística que visitan anualmente unhas 250.000 persoas amantes da natureza e da fotografía. De feito, logo de que a duna liberase a construción instalouse no seu interio

copia20190606_08_Faro de Rubjerg Knude_39

A estrutura metálica da escaleira no interior do faro

r unha nova escaleira metálica para ascender por ela e admirar desde o antigo espazo da lanterna a magnífica paisaxe que o rodea. Ademais, o seu espectacular emprazamento converteuno case nun símbolo nacional. Así que, para evitar a súa desaparición, o goberno decidiu desprazalo 70 m terra a dentro, nunha operación na que investiu uns 670.000 euros e na que o concello local tamén contribuíu a sufragar parte dos gastos.

As posibilidades non eran moitas: ou deixar que a natureza seguise o seu curso e acabase por derrubalo polo cantil abaixo, desmantelalo ou trasladalo. A opción do desmantelado xa se levara a cabo na veciña igrexa de Mårup, que se situaba a menos de 2 km en dirección norte. De orixe románica, o avance da erosión do mar ameazaba tamén con derrubala de aí que no ano 2008 se optase por desmantelala parcialmente, retirando o tellado e mais os elementos interiores para ficaren os muros como un museo a ceo aberto. Pero, finalmente, en 2016 foi demolida por completo ante o avance do cantil. Pero o traslado tamén fora practicado con éxito, nunha escala moito máis pequena, cun polvorín da II Guerra mundial na cidade de Skagen, relativamente próxima. Así que, por que non intentalo co faro?

A igrexa de Mårup en 2004 (© Tomasz Sienicki) e 2009 (© Keld Gydum)

A operación non era nada doada: a estrutura ten unha altura de 23 m e un peso estimado de 960 toneladas, aínda que unha vez comezadas as operacións descubriron que acadaba as 720. Tardaron ano e medio en planificala e dez semanas en poñela en práctica, tempo durante o cal se cortou o acceso ata el. O obxectivo era movelo 70 metros ao interior, distancia coa que calculan que lle dan unha prórroga de entre 20 e 40 anos. Fixéronse unas buratos na base do edificio para introducir unhas vigas que permitisen levantalo e, a partir de aí, desprazalo nunha especie de patíns sobre dous raís situados de forma paralela. Aquí podedes ver un gráfico animado que explica todo o proceso.

Rubjerg-Knude_GettyImages-1177534395

Foto: © GettyImages

O traslado realizouse o pasado 22 de outubro e seguiuno moita xente en directo pero tamén a través dunha páxina de internet específica e dunha conta de facebook. Tiña que facerse moi lentamente, a unha velocidade nunca superior aos 10-12 metros á hora, para calibrar ben os sistemas hidráulicos que o movían, asegurarse que se desprazaba correctamente polos dous raíles e así evitar danos na construción. A area era un problema engadido, que podía estragar o sistema hidráulico. Mesmo non era seguro que o novo emprazamento fose quen de soportar o peso da estrutura. O faro alzouse ás 9:00 da mañá e empezou a patinar ás 9:15. Aínda que se estimaba que o proceso duraría unhas 10 horas, finalmente chegou ao seu destino ás 14:37, en pouco máis da metade de tempo, e cunha pausa de 45 minutos para comer. Hai varios vídeos na rede nos que podedes apreciar o proceso do movemento e a espectacular paisaxe na que se sitúa. Tendes outros aquí e aquí.

Uúltima hora

Foto: © Últimahora

O de Rubjerg Knude non é un caso único. Xa anteriormente, en 1999, realizárase o traslado doutro faro, o de Belle Tout en East Sussex (Reino Unido). As razóns para desprazalo foron as mesmas: a proximidade a un cantil que ameazaba con Belle Tout_2tiralo logo dun desprendemento masivo. Neste caso non moveron só o faro senón toda a construción anexa, un conxunto granítico de 850 toneladas que era a vivenda dunha familia (e que costeou a operación). Desprazárono só 17 m nunha operación que está moi ben contada neste vídeo, pero no novo emprazamento fixéronlle unha cimentacións que farán moito máis doado futuros desprazamentos. Hoxe en día podedes pasar a noite dentro del, porque é un Bed & Breakfast.

En canto a Rubjerg Knude, logo do traslado aínda cumpría baixar a construción, taparlle os buratos que se lle fixeran, asegurala no novo emprazamento, restablecer toda a área e volver pintar as paredes antes de volver abrilo ao público. Pero as obras xa remataron e mañá, 16 de novembro, día internacional do patrimonio mundial, celébrase a festa de reinauguración do faro na súa nova situación. Estades todo@s invitad@s!:FESTA

A limpeza das praias danesas

Imaxinádesvos chegar a un pequeno centro de interpretación dun sitio arqueolóxico (unha sala duns 100 m2 con paneis e un pequeno baño) e atopalo aberto, sen ningunha persoa a coidar del e en perfecto estado de conservación?

20190606_08_Faro de Rubjerg Knude_59_resize

Os baños do aparcadoiro a carón da duna de Rubjerg Knude, en prefecto estado de uso.

Ou entrar nos baños públicos dos aparcamentos de tres praias diferentes e que estean completamente limpos, sen pintadas nin nada roto, con todos os elementos en perfecto funcionamento? E visitar unha igrexa románica con pinturas e que en toda a visita non atopes o coidador ata o punto de marchares coa sensación de que está permanentemente aberta e sen vixilancia? Pois todo iso pasounos en Dinamarca.

 

Evidentemente, a dinamarquesa é unha sociedade que respecta o ben público da que temos moito que aprender. Pero se unha cousa nos deixou marabillados é a limpeza das súas praias. Non é que visitásemos moitas (só tres), pero en todas elas foi unha constante a ausencia de lixo de calquera tipo: nin plásticos nin madeiras, nin sequera cabichas.

20190606_02_Stenbjerg_Parque Nacional Thy_06_resize

Barcos varados na area en Stenbjerg, no Parque Nacional Thy.

 

A primeira que visitamos foi en Stenbjerg, no Parque Nacional Thy. Trátase dun enorme areal de máis de 20 km de lonxitude situado nun espazo dunar do noroeste de Jutlandia. Alí dimos un pequeno paseo dunha hora gozando do bo tempo de comezos de xuño e cando levabamos un bo rato a andar pola area decatámonos de que faltaba algo: non había lixo ningún, nada. Nin un anaco de madeira na mallante (que diferenza co que pasaba, por exemplo, esta fin de semana pasada no Parque Natural do Carreirón, na Illa de Arousa!). Así que empezamos a buscar con detalle, pero en todo o tempo que estivemos só fomos quen de atopar un pequeno anaquiño dun cordón.

Unha perspectiva da interminable praia de Stenbjerg, no Parque Nacional Thy, e o anaquiño de cordón, único lixo que atopamos nun paseo de máis de media hora.

O mesmo nos sucedeu na duna de Rubjerg Knude, onde está o faro a punto de caer ao mar. Non había nada arrastrado polo vento xunto coa area. Alí o único lixo eran os restos das construcións (tixolos) que no seu día rodeaban o faro, e que ficaron alí espallados logo de que a duna as derrubase. E outro tanto ocorreu en Grenen, un dos sitios con búnkeres da II Guerra Mundial.

A punta da praia de Grenen, o extremo máis setentrional da Dinamarca continental, e unha perspectiva da praia en dirección sur, co faro de Skagen ao fondo.

Esta praia, que é a punta de Dinamarca, está situada relativamente a pouca distancia da costa sueca e por diante dela transcorre todo o tráfico marítimo de entrada ao mar Báltico.

 

20190606_14_Grenen_bunkers alemáns_08

Barcos circulando pola entrada do mar Báltico, fronte á praia de Grenen. Se facedes zoom na imaxe poderedes contar máis de 10 buques transitando sobre as 7 do serán dun día laborable.

 

E aínda así a súa limpeza era rechamante. Nin un anaco de plástico no case un quilómetro de lonxitude que percorremos. E non precisamente porque no lugar houbera papeleiras ou outros sistemas de recollida de lixo, que en realidade brillaban pola súa ausencia.

Un exemplo do que, se cadra, deberiamos aprender un pouco.

A prehistoria asolagada danesa

Ata a fin do Paleolítico, hai aproximadamente 10.000 anos, o territorio que hoxe constitúe Dinamarca estaba integrado nunha vasta superficie que a unía coas illas Británicas e, practicamente, coa península escandinava. É o que se coñece como Doggerland, un terreo que estivo accesible mentres a última glaciación permaneceu activa, época na que se estima que o nivel das augas dos océanos estaba entre 30 e 40 m por baixo do actual. Se vos fixades nas reconstrucións que se propoñen, durante eses milenios o río Támesis era un afluente do Rin, que desembocaba no mar alén da Bretaña francesa, mentres que a foz do Elba estaba practicamente fronte as costas de Noruega.

01_Doggerland

Reconstrución de Doggerland e do seu proceso de asolagamento desde a fin da última glaciación.

A medida que o clima empezou a temperarse, os xeos empezaron a derreterse de xeito relativamente rápido e en poucos milenios o mar acabou por inundar a zona ata configurar a costa actual. Este proceso deuse de forma máis intensa hai uns 8.000-7.000 anos. Tras el quedaron anegadas superficies que antes ocuparan os seres humanos e, con elas, sitios onde algún día instalaron as súas cabanas e deixaron os seus refugallos. Pero ao mesmo tempo nalgunhas zonas, como Escocia ou o norte de Dinamarca, a terra sufriu un proceso de ascenso que fixo que espazos que nalgún momento chegaron a ser costeiros hai 6.000 anos hoxe estean elevados ata 12 metros sobre o nivel do mar.

A presenza de sitios de finais da Idade da Pedra que están hoxe en día en situación subacuática é algo moi frecuente na zona meridional do Báltico dinamarqués, onde desde os anos 70 se están a estudar xacementos epipaleolíticos que poden chegar a ter ata 9.000 anos de antigüidade. Son moi frecuentes tanto no sur de Jutlandia como nas illas orientais, entre elas Zelandia (onde está Copenhague, a capital do país). Poden atoparse desde apenas a 90 cm de profundidade ata preto dos 12 m. Descóbrense grazas aos traballos vinculados a diversas construcións (pontes, tendidos eléctricos subacuáticos, ou mesmo simplemente o paso dun ferry) pero tamén por simples achados casuais que realizan buzos afeccionados. Porque moitos destes sitios están agora ameazados por mor da erosión costeira que está a producir o cambio climático. Ironicamente, como pasa co noso Areoso, atopámolos porque están en proceso de ser destruídos. E o que é mais importante, en canto se volven visibles, urxe actuar neles para evitar a súa desaparición.

02_restos óseos

Restos óseos (mandíbula e vértebra de cervo) excepcionalmente ben conservados tal e como se recuperan nos sitios subacuáticos daneses. © Daniel Dalicsek/ Vikingeskibsmuseet

O interesante destes sitios subacuáticos é que, ademais de grandes depósitos de obxectos tallados (nalgún atopáronse ata 20.000 pezas de sílex), é frecuente localizar outros restos da vida cotiá que non adoitan conservarse en ambientes terrestres: madeiras talladas, cornamentas e ósos de animais, desde mamíferos máis grandes como cervos e xabarís, ata as espiñas de peixe e conchas máis pequenas, cáscaras de abelás (que semellan rotas onte) ou mesmo plantas e téxtiles. O seu asombroso estado de conservación suxire que, aínda que moitas partes dos asentamentos sufriron a erosión das olas cando foron somerxidos, en realidade o proceso de inmersión en moitos casos debeu ser suave e pouco agresivo. Por outra banda, os obxectos quedaron selados por unha suave capa de materia orgánica mariña que encapsulou os sitios nun ambiente húmido carente de osíxeno e en moitos casos con sedimentos calcáreos, condicións óptimas para favorecer a preservación de madeira, cortiza ou fibras.

03_escavando

Esquerda: Proceso de escavación nun asentamento mesolítico danés. © Vikingeskibsmuseet. Dereita: un buzo levanta unha cornamenta de cervo noutro asentamento. © T. Malm 1997

Pero ademais de obxectos tamén se teñen identificado restos de vivendas e fogares. As cabanas terían uns 5 m de longo por 3 m de ancho e estaban feitas escavando unha foxa. A porta estaba orientada ao lado no que estaría o mar (o sitio era no momento da ocupación un asentamento costeiro), outorgándolles aos habitantes unha boa perspectiva da costa, da que só estarían separados uns poucos metros. As paredes estaban feitas con feixes de pólas de abeleira completados con cort

04_enterramento

Un dos enterramentos de Tybrind Vig no momento en que o descubriron uns mergulladores afeccionados. © Otto Christian Uldum

iza e fieitos, mentres que catro postes sostiñan o tellado. Noutros casos, tamén se identificaron restos humanos, e no sitio de Tybrind Vig, xa se atoparon catro corpos enteiros, o que fai pensar na existencia dun cemiterio.

 

 

Un dos achados máis salientables nos asentamentos desta época son as piraguas, das que xa se coñecen máis dunha vintena. Isto fai pensar que a navegación era relativamente frecuente naquela época (tanto para o transporte de mercadorías como para pescar ou viaxar). Unha das mellor conservadas recuperouse no asentamento de Tybrind Vig: feita baleirando un tronco de tileiro, medía 10 m de longo por uns 60 cm de ancho, coa proa en forma de punta e a popa recta, e podería transportar entre 6 e 8 persoas. Nas proximidades de Askø os mergulladores do museo dos barcos viquingos de Roskilde identificaron, noutro asentamento de entre o 5000 e o 4500 a. C., os restos doutra piragua que presentaba un burato que fora reparado usando cortiza de árbore que se coseu empregando unha corda delgada, de dous milímetros de espesura feita con fibras vexetais. Nun caso mesmo chegouse a identificar unha destas canoas que fora utilizada como ataúde, mentres que un anaco de cortiza se empregara para cubrir ou envolver o defunto (que era un home).

 

05_piragua_fragmento_Cor

Esquerda: Restos dunha piragua mesolítica danesa. © Andersen 2009. Dereira: Reparación da piragua de Askø. © Vikingeskibsmuseet

 

Tamén é frecuente localizar trampas para a pesca de peixes feitas con varas de abeleira entrelazadas. Unha das mellor coñecidas é a de Nekselø, onde se identificou un valado que se estende durante varios centros de metros. Pero esta estrutura

07_trampa pesca

Trampa de pesca de Nekselø. © Anders Fischer 1998

pertence xa ao neolítico, porque convén sinalar que o proceso de asolagamento dos sitios aínda continuou nos comezos da adopción da economía produtora. A cerámica comeza a aparecer a partir do 4700 a. C. e no interior dela chegan a identificarse restos de comida preparada (nalgún caso resultou ser unha sopa feita a partir de bacallau e unha mestura de herbáceas). Mesmo existe un monumento megalítico funerario próximo a Rudkøbing somerxido baixo as augas, que debeu quedar asolagado hai uns 4.500 anos.

 

A presenza de sitios asolagados no Mar do Norte non é algo exclusivo a Dinamarca: a zona que se estende entre Inglaterra e mais Holanda ofreceu numerosos achados similares, arrastrados polas redes dos pescadores ou por operacións de dragado que permitiron recuperar, por exemplo, puntas de lanza, ósos, en ocasións decorados, ósos humanos, e mesmo indicios de bosques fosilizados. Aínda recentemente se identificou na Canle da Mancha, nas proximidades da illa de Wight (Illas Británicas) un asentamento con abundantes obxectos de pedra tallada e dous fogares que se atopan a máis de 10 m de profundidade. Un patrimonio fráxil que, en canto aparece, ponse en perigo de desaparición.

08_oso decorado holandés

Óso decorado localizado preto da costa holandesa decorado con zigue-zagues característicos do mesolítico. © Rijksmuseum van Oudheden

 

Os búnkeres do Muro do Atlántico

Para consolidar a súa ocupación e previr un ataque aliado dende o mar, o exército nazi construíu o Muro do Atrántico (Atlantikwall), unha constelación de fortalezas de formigón por toda a costa dos países que conquistaron, desde a fronteira franco-española ata Noruega. A zona abarca un total de 4.000 km de costa, así que, como comprenderedes, non se trataba dunha fortificación continua, senón dunha serie de construcións que se instalaban en puntos estratéxicos par

Plano fortalezas

Plano de situación das fortificacións do Muro do Atlántico de Dinamarca. En vermello, situación de Grenen. Fonte: http://www.atlantikwall.dk/atlantikwall_forsvarsenheder_kort.asp

a defenderse dunha invasión. Distínguense catro tipos principais: fortalezas ou búnkeres, baterías de artillería, defensas de proximidade nas praias e obstáculos construídos nas mesmas praias. En total proxectáronse unhas 15.000 edificacións que se foron levantando entre 1942 e 1944, pero o proxecto estaba sen rematar cando os aliados desembarcaron en Normandía.

 

Dinamarca foi un dos moitos países que os alemáns invadiron e ocuparon durante a II Guerra Mundial e, xa que logo, a súa costa tamén se incorporou ao Muro do Atlántico. No seu territorio existen un total de 99 emprazamentos con defensas pertencentes a esta infraestrutura, pero en cada zona o número de estruturas é moi variado, de xeito que o total de construcións pode acadar varios miles. Ao remate da guerra, foron baleiradas de todos os obxectos que contiñan co fin de recuperar o ferro, cableado e outros obxectos que contiñan, ficando só a estrutura de formigón no sitio. E aínda que se fixeron obras para eliminar varias delas, eran tantos e estaban en sitios tan pouco accesibles que a maioría permanecen.

Baterías de Hanstholm I, preto de Hanstholm.

Os que se atopan relativamente afastados da liña da costa perviven nun bo estado de conservación, sempre que non se construísen en contornos dunares. Porque como xa vos contamos para o caso da duna de Pilat, as estruturas foron feitas en formigón, sen apenas cimentación. Deste xeito, aqueles que se construíron sobre area foron desprazándose ao son dela, chegando a inclinarse ou mesmo darse a volta. Outros, construídos na beira do mar, sufriron ademais a erosión mariña e os cambios que se produciron na liña de costa, ata o punto de ficaren parcialmente afundidos no mar ou enterrados na area. En 2008 ocorreu un achado espectacular na zona central da costa oeste danesa, cando unha forte tormenta deixou ao descuberto catro búnkeres que ata entón estaban ocultos pola area. Deberan ficar soterrados en 1945, na fin da guerra, porque o seu interior estaba practicamente intacto, completamente equipados con camas, cadeiras, mesas, sistemas de comunicación e efectos persoais dos soldados, como se acabasen de abandonalos.

Algunhas estruturas pertencentes ao Muro do Atlántico de Dinamarca alteradas pola acción do mar. Fonte: http://www.atlantikwall.dk/galleri.asp

 

Outro exemplo salientable dos problemas de conservación que presentan estas construcións está no conxunto que podemos apreciar en Grenen, preto da cidade de Skagen, o extremo máis setentrional da Dinamarca europea. O seu nome significa, literalmente, póla, nome que lle vén da súa forma similar a unha póla de árbore que parece despegarse da terra. O lugar paga a pena de seu pola súa espectacular praia, unha barra areosa curva de 4 km de longo que remata nunha punta na que é posible observar un fenómeno natural case único, o encontro entre o mar do Norte e máis o coñecido como mar de Kattegat, que supón a entrada ao mar Báltico. As ondas dos dous mares chocan entre si e provocan unhas correntes tan perigosas que o baño está prohibido. O lugar tamén é evocador para os que nos gusta ao megalitismo, porque nel se atopa a tumba de Holger Drachmann (1846-1908), famoso poeta e pintor dinamarqués, sobre a que os seus amigos levantaron unha reprodución dun dolmen.

 

20190606_13_Grenen_tumba do poeta Holger Drachmann_02_resize

Tumba do poeta de Holger Drachmann en Grenen

 

Neste idílico lugar tamén se construíron diferentes estruturas pertencentes ao Muro do Atlántico. Mesmo nun deles, que ao parecer se empregou como enfermaría para os soldados feridos, hai instalado un pequeno museo privado. Pero como é característico dunha paisaxe dunar, a punta está en continuo cambio e nos últimos 100 anos estendeuse 1 km, o que supón unha media de 10 metros anuais; e aínda que a tendencia é a estenderse cara ao norte, en datas recentes tamén está a xirar cara ao leste. Froito deste constante movemento, os búnkeres construídos nesta zona están a sufrir unha importante erosión mariña e desprazamentos por mor dos cambios nos areais. Como vedes nas imaxes, un sofre directamente o impacto das olas das grandes tormentas, mentres que outro está na actualidade practicamente sepultado e só aflora un metro sobre as augas, converténdose en lugar de xogo dos nenos que se achegan por alí.

A praia de Grenen e algunhas das estruturas do Muro do Atrlántico alí presentes