Os búnkeres do Muro do Atlántico

Para consolidar a súa ocupación e previr un ataque aliado dende o mar, o exército nazi construíu o Muro do Atrántico (Atlantikwall), unha constelación de fortalezas de formigón por toda a costa dos países que conquistaron, desde a fronteira franco-española ata Noruega. A zona abarca un total de 4.000 km de costa, así que, como comprenderedes, non se trataba dunha fortificación continua, senón dunha serie de construcións que se instalaban en puntos estratéxicos par

Plano fortalezas

Plano de situación das fortificacións do Muro do Atlántico de Dinamarca. En vermello, situación de Grenen. Fonte: http://www.atlantikwall.dk/atlantikwall_forsvarsenheder_kort.asp

a defenderse dunha invasión. Distínguense catro tipos principais: fortalezas ou búnkeres, baterías de artillería, defensas de proximidade nas praias e obstáculos construídos nas mesmas praias. En total proxectáronse unhas 15.000 edificacións que se foron levantando entre 1942 e 1944, pero o proxecto estaba sen rematar cando os aliados desembarcaron en Normandía.

 

Dinamarca foi un dos moitos países que os alemáns invadiron e ocuparon durante a II Guerra Mundial e, xa que logo, a súa costa tamén se incorporou ao Muro do Atlántico. No seu territorio existen un total de 99 emprazamentos con defensas pertencentes a esta infraestrutura, pero en cada zona o número de estruturas é moi variado, de xeito que o total de construcións pode acadar varios miles. Ao remate da guerra, foron baleiradas de todos os obxectos que contiñan co fin de recuperar o ferro, cableado e outros obxectos que contiñan, ficando só a estrutura de formigón no sitio. E aínda que se fixeron obras para eliminar varias delas, eran tantos e estaban en sitios tan pouco accesibles que a maioría permanecen.

Baterías de Hanstholm I, preto de Hanstholm.

Os que se atopan relativamente afastados da liña da costa perviven nun bo estado de conservación, sempre que non se construísen en contornos dunares. Porque como xa vos contamos para o caso da duna de Pilat, as estruturas foron feitas en formigón, sen apenas cimentación. Deste xeito, aqueles que se construíron sobre area foron desprazándose ao son dela, chegando a inclinarse ou mesmo darse a volta. Outros, construídos na beira do mar, sufriron ademais a erosión mariña e os cambios que se produciron na liña de costa, ata o punto de ficaren parcialmente afundidos no mar ou enterrados na area. En 2008 ocorreu un achado espectacular na zona central da costa oeste danesa, cando unha forte tormenta deixou ao descuberto catro búnkeres que ata entón estaban ocultos pola area. Deberan ficar soterrados en 1945, na fin da guerra, porque o seu interior estaba practicamente intacto, completamente equipados con camas, cadeiras, mesas, sistemas de comunicación e efectos persoais dos soldados, como se acabasen de abandonalos.

Algunhas estruturas pertencentes ao Muro do Atlántico de Dinamarca alteradas pola acción do mar. Fonte: http://www.atlantikwall.dk/galleri.asp

 

Outro exemplo salientable dos problemas de conservación que presentan estas construcións está no conxunto que podemos apreciar en Grenen, preto da cidade de Skagen, o extremo máis setentrional da Dinamarca europea. O seu nome significa, literalmente, póla, nome que lle vén da súa forma similar a unha póla de árbore que parece despegarse da terra. O lugar paga a pena de seu pola súa espectacular praia, unha barra areosa curva de 4 km de longo que remata nunha punta na que é posible observar un fenómeno natural case único, o encontro entre o mar do Norte e máis o coñecido como mar de Kattegat, que supón a entrada ao mar Báltico. As ondas dos dous mares chocan entre si e provocan unhas correntes tan perigosas que o baño está prohibido. O lugar tamén é evocador para os que nos gusta ao megalitismo, porque nel se atopa a tumba de Holger Drachmann (1846-1908), famoso poeta e pintor dinamarqués, sobre a que os seus amigos levantaron unha reprodución dun dolmen.

 

20190606_13_Grenen_tumba do poeta Holger Drachmann_02_resize

Tumba do poeta de Holger Drachmann en Grenen

 

Neste idílico lugar tamén se construíron diferentes estruturas pertencentes ao Muro do Atlántico. Mesmo nun deles, que ao parecer se empregou como enfermaría para os soldados feridos, hai instalado un pequeno museo privado. Pero como é característico dunha paisaxe dunar, a punta está en continuo cambio e nos últimos 100 anos estendeuse 1 km, o que supón unha media de 10 metros anuais; e aínda que a tendencia é a estenderse cara ao norte, en datas recentes tamén está a xirar cara ao leste. Froito deste constante movemento, os búnkeres construídos nesta zona están a sufrir unha importante erosión mariña e desprazamentos por mor dos cambios nos areais. Como vedes nas imaxes, un sofre directamente o impacto das olas das grandes tormentas, mentres que outro está na actualidade practicamente sepultado e só aflora un metro sobre as augas, converténdose en lugar de xogo dos nenos que se achegan por alí.

A praia de Grenen e algunhas das estruturas do Muro do Atrlántico alí presentes

Advertisements

Rubjerg Knude, o faro con data de caducidade

En Dinamarca hai un faro que ten os días contados: en moi poucos anos, é posible que para 2023, acabará por desaparecer para sempre, devorado pola acción do mar. Para alguén que, coma nós, está involucrado no estudo do patrimonio costeiro en perigo, é case unha visita obrigada cando se achega por esa zona do país. Para calquera, é unha excursión que paga a pena facer, pola espectacular paisaxe de dunas e cantís que o rodean e o evocador que resulta o faro abandonado. E aínda que noutra ocasión xa vos temos falado un pouco del nunha entrada sobre a mobilidade das dunas, non podiamos deixar de contarvos cun pouco máis de detalle a súa historia, agora que a coñecemos máis de preto.

20190606_P1260364_resize

Rubjerg Knude era un faro coma outros moitos: edificado a finais do século XIX, dentro do programa danés de construción de faros que supuxo o levantamenSituaciónto de 71 destas construcións entre 1893 e 1927, comezou a funcionar en 1900. O seu sinal axudaba na navegación entre o mar do Norte e máis o mar Báltico, guiando os barcos cara a punta do extremo norte de Dinamarca. Como se situou nun punto a uns 60 m do nivel do mar, aos que cumpría sumar os seus 23 m de altura, conseguía que a súa luz se vise ata a 42 km de distancia.

Pero co que non contaron as persoas que o deseñaron é co medio tan cambiante no que o construíron: as dunas e mais a erosión costeira supoñen un problema importante nesta área, onde o mar devora varios metros de costa todos os anos. Cando se levantou, o faro estaba situado máis de 200 m dentro da terra e non había area ningunha ao seu redor. Co paso do tempo, o mar foi erosionando a liña de costa e, de xeito paralelo, o vento foi xerando unha enorme duna na zona, facéndoa subir polo cantil arriba. Pouco e pouco a area foi achegándose ao faro, e comezou unha loita incansable contra ela. Fixéronse intentos de retela con plantas ou valos de madeira, e mesmo se recorreu a retiradas masivas de area, primeiro con pas e logo con escavadoras. Pero ao final gañou a natureza e chegou un momento en que a altura da duna impedía ocasionalmente que a luz se vise desde o mar, así que o faro acabou por desconectarse en 1968.

Montaxe aereas

Esquerda: o faro de Rubjerg Knude nos anos 20 (Fonte: rubjergknude.dk). Dereita: fotografía dos anos 80 (fonte pizzatravel.com).

Os edificios permaneceron abandonados pero acabaron por converterse nunha atracción turística, de xeito que en 1980 se instalou neles unha cafetería e un museo sobre o faro, a duna e a erosión costeira. Así e todo, a area seguiu avanzando ata poñer en perigo a estabilidade das construcións e en 2002 houbo que pechar o museo, que se trasladou a un edificio a uns 3 km de distancia. Neste enlace podedes ver como foi mudando a zona entre o ano 2000 e mais o 2007. En 2009 a area danara por completo o teito das construcións anexas á torre e durante varios anos invadiu por completo a paisaxe cubrindo o faro, do que só era visible a súa parte superior. Pero a duna seguiu a moverse, avanzando unha media de 20 m por ano, de xeito que para o ano 2016 deixara atrás o faro, deixándoo liberado. Como as restantes construcións foran moi danadas, desmanteláronse por completo, pero no interior do faro instalouse unha nova escaleira metálica para ascender por ela e admirar desde o antigo espazo da lanterna a magnífica paisaxe que o rodea.

 

Wikipedia_evolución

O proceso de cubrición do faro pola area ao longo do tempo (fonte: wikimedia)

O proceso de cubrición do faro pola area ao longo do tempo (fonte: lightphotos, VisitNordjylland.com e © Lindsay Harrison)

Para achegarnos ao faro temos que deixar o coche nun aparcamento a un quilómetro de distancia e dar un pequeno paseo que ascende pola duna, coa imaxe da construción sempre no horizonte. Ao chegarmos a el sorprende ver que a area desaparecieu case por completo ao seu redor, e que na base da torre se aprecian as plantas das antigas construcións anexas, así como unha chea de tixolos, restos delas que a xente emprega para construír mensaxes. E así se encontra o faro, completamente liberado, a apenas uns 20 m do cantil, que ten uns 60 m de altura sobre o nivel do mar. As vistas tanto desde a base como desde o cumio  da estrutura son espectaculares. Pero é algo do que non poderedes gozar se vos demorades moito. Aínda que a duna xa pasou, o mar segue a erosionar a costa, nunha media duns 2 m lineais ao ano, de xeito que se calcula que dentro de, como máximo, uns 15 anos (á data de 2016), a erosión acabe por acadar a base do faro e provoque a súa caída no mar.

O faro e as vistas desde a lanterna a comezos de xuño de 2019.

O de Rubjerg Knude non é un caso único nesta zona da costa danesa, na que o mar está a erosionar cunha forte voracidade o territorio, cunha media de 1,5 m ao ano nos últimos 300 anos. Un caso similar é o da Igrexa de Mårup, que se sitúa a menos de 2 km en dirección norte. Cando se construíu, en 1250, estaba a un quilómetro da costa (como ledes: 1.000 metros!) pero en 2008 tivo que ser desmantelada antes de que caese no mar. Algo máis lonxe, preto de Skagen, no extremo norte do país, está o caso da igrexa de San Lourenzo, outra edificación que tamén houbo de ser desmantelada xa en 1795 por mor do desenvolvemento dunha duna, aínda que neste caso se deixou o campanario como forma de medir o avance da area.

20190606_P1260403_resize

A torre da igrexa de San Lourenzo, preto de Skagen, entre a duna.

Unha viaxe por esta zona de Dinamarca é unha lección do cambiante que pode ser o medio mariño e de que non podemos loitar contra as forzas da natureza.

Os barcos de Skuldelev e o Museo dos barcos viquingos de Roskilde

Cara ao ano 1060 os viquingos daneses afundiron intencionalmente tres barcos enchéndoos de pedras, logo de quitarlles todos os seu aparellos. Foi preto do lugar de Skuldelev e con eles pretendían construír unha barreira para bloquear unha das canles navegables do fiorde de Roskilde. Así, dificultaban o acceso por vía marítima aos exércitos inimigos cara a esta cidade, daquela a capital do país. A protección ampliouse uns 20 anos despois, cando afundiron dous barcos máis, ao tempo que completaban a barreira con postes. E alí permaneceron afundidos ata que no século XX empezaron a recuperarse fragmentos de madeira pertencentes a un barco antigo.

01_escavación

Imaxe aérea do proceso de escavación dos barcos de Skuldelev que se pode ver na exposición do Museo dos barcos viquingos

Uns traballos arqueolóxicos subacuáticos feitos entre os anos 1957 e 1959 permitiron deixar claro que no lugar non había un senón varios barcos, o que levou a escavar o sitio durante catro meses no ano 1962. Para isto construíuse un cofre metálico ao seu redor que permitiu bombear a auga fóra e realizar a escavación en seco. O obxectivo, desde o primeiro momento, foi recuperalos para exhibilos nun museo construído ex profeso no peirao de Roskilde, o Museo dos Barcos Viquingos. Pero o proceso de tratamento, conservación, estudo e reconstrución dos restos que se recuperaron foi moi lento: o museo abriu as súas portas en 1969 cando se acabou o proceso de conservación e montaxe do primeiro dos barcos; os restantes foron reconstruídos e montados en vivo á vista do público ao longo dos seguintes anos, un proceso que non remataría ata 1993.02_barcosA información que nos aportaron estes barcos sobre as técnicas de construción naval na época viquinga tardía é impresionante. En primeiro lugar, representan unha variada tipoloxía de embarcacións xa que dous son buques de guerra, outros dous naves de transporte e o quinto un barco de pesca que posteriormente foi reformado para convertelo en nave de carga. Ademais, os seus tamaños varían entre os 11 e os 30 m de longo. E como todos están feitos de táboas de madeira, nelas é moi doado tanto interpretar a que especie arbórea pertencía o tronco do que se extraeron, como reconstruír os seus aneis de crecemento anual, que permiten, a través da dendrocronoloxía, datar a árbore. Con todo isto sabemos que os barcos foron construídos ente os anos 1030 e 1040. Dous deles foron feitos en Noruega e outros dous en Dinamarca. O quinto, un gran barco de guerra de 30 m de longo que podía albergar ata 70 tripulantes, foi construído nas proximidades de Dublín cara ao ano 1042.

03_detalles

Detalles de dous dos barcos de Skuldelev

 

O seu excepcional estado de conservación permite estudar como se cortaban e empregaban os distintos troncos de árbores para construír cada unha das partes dos barcos, a forma en que se traballaba a madeira e se extraían as diferentes táboas e mesmo detalles estruturais, como os espazos para os remos, os lugares para colgar os escudos ou mesmo algunha decoración tallada. Dous están feitos cunha soa especie de madeira (carballo) mentres que nos outros se mesturaron diferentes especies (ademais do carballo, aparecen o piñeiro, o tileiro, o freixo, o bidueiro e o ameneiro). En tres documéntanse reparacións ao longo da súa vida, mesmo poucos anos antes de seren afundidos. Ata sabemos que un deles foi construído reutilizando en parte madeira vella reciclada doutros barcos.sdrPero o museo viquingo non é só un espazo para albergar os restos dos barcos e coñecer a súa historia. Ao seu redor creouse todo un centro de arqueoloxía experimental que traballou na reconstrución de réplicas dos cinco barcos empregando os mesmos materiais e técnicas existentes en época viquinga. Para isto instalaron un estaleiro, que inclúe unha forxa para fabricar as ferramentas tal e como se facían na época e zonas para a confección de cordas e velas. Deste xeito, entre 1982 e 2004 conseguiron reconstruír réplicas a tamaño real dos cinco barcos, que se instalaron no peirao do museo de xeito que os visitantes poden chegar a navegar neles. A forma do casco fíxose a partir dos restos conservados mentres que as partes que se perderon se reconstruíron a partir doutros achados de barcos viquingos, imaxes de embarcacións da época e as formas de construción naval tradicionais nórdicas. Evidentemente, as reconstrucións non son verdades absolutas: suxiren como puideron ser barcos de hai 1.000 anos, pero con cada novo barco que fan e navegan aprenden novas cousas sobre os barcos da sociedade viquinga. O estaleiro hoxe en día segue en funcionamento e alí continúan a reproducir e probar barcos de todas as épocas.05_BarcosIronicamente, ao museo non lle queda moito tempo de vida tal e como o podemos ver hoxe: a decisión de construílo directamente sobre as augas do fiorde nos anos 60 do século XX supón que hoxe en día o edificio está en risco por mor do aumento do nivel do mar, como demostrou unha tormenta no ano 2013, que, aínda que non danou os barcos, provocou estragos por valor de máis de 1,5 millóns de euros (11,5 millóns de coroas). Nesta páxina podedes ver varias imaxes daquel día. Así, aínda que o edificio estaba protexido polo Ministerio de Cultura danés, quitóuselle a protección para poder traballar nunha nova solución que permita albergar de forma segura no futuro os cinco barcos viquingos de Skuldelev.06_museo

Patrimonio, ata no lodo de Noia!

Hai un días o xornal La Voz de Galicia ofrecíanos este titular, Patrimonio ata no lodo de Noia. No artigo recollíase a sorpresa do alcalde noiés porque o departamento que vela pola protección do patrimonio cultural galego impuxera a necesidade de realizar un control arqueolóxico nunhas obras de dragado próximas ao Peirao do Marqués desa vila. O máximo edil mesmo dubidaba de que realmente nos lodos do esteiro se puidesen localizar elementos de interese patrimonial. Queremos intentar achegarvos aquí as razóns polas que esa cautela arqueolóxica é máis que necesaria: é imprescindible. Porque si, hai patrimonio ata no lodo de Noia! Pero tendes que partir que nós non somos expertos nin en arqueoloxía subacuática nin na historia de Noia, de modo que é posible que se nos queden moitas cousas no tinteiro.

Para os que non a coñezades, Noia é unha vila histórica que se sitúa no fondo da ría de Muros e Noia, xusto no punto no que se xuntan o río de Vilacoba, un antigo afluente do Tambre, e mais o Rego de Tállara. As augas rodean o conxunto histórico, ata o que chegan as mareas, polo oeste e sur. Este emprazamento estratéxico e ben protexido no fondo da ría foi escollido intencionalmente para asentar a vila cando se fundou a finais do século XII e fará dela un porto de moita importancia ao longo de toda a Idade Media, tanto desde o punto de vista pesqueiro como mercantil. E como desde e a súa fundación foi un burgo dependente do arcebispado compostelán, acabará por se converter no porto de Santiago de Compostela. A través del chegaban á sé episcopal a meirande parte das mercadorías que se importaban por vía marítima. Proba da súa importancia é que aínda en 1550 na obra Descripción del Reyno de Galicia o licenciado Molina afirma que nel abundan os estaleiros, cunha notable fabricación de barcos grandes e pequenos, e que del procedía a sardiña máis apreciada do país. Pero este pulo económico do porto noiés irá diminuíndo a partir do século XVIII, en parte porque esta zona da ría se vai enchendo de lodos que dificultaron a navegación ata a vila. Por outro lado, estes lodos, se ben tupiron a ría hai unhas poucas centurias, levan formándose moito tempo, se cadra milenios, nun proceso de sedimentación natural que ocorre en calquera esteiro do mundo.

Noia_foto antiga

Foto antiga da vila de Noia con parte da muralla conservada fronte á ría. Fonte: La Voz de Galicia

A presenza dun porto cunha importante actividade comercial provocou sen dúbida, polo uso repetido do sitio como fondeadoiro de barcos de toda índole, que ao longo do tempo se foran depositando os lixos xerados a bordo das distintas embarcacións, así como aqueles materiais rotos ou fóra de uso dos que se foron desfacendo os mariñeiros e cidadáns (verter lixo ao mar é algo que levamos facendo moitos séculos). Isto foi o que sucedeu no porto de Baiona, onde nos anos 2007-2008 se recuperou, no seguimento arqueolóxico parello a unhas obras de ampliación do peirao, unha inxente cantidade de materiais cerámicos e de vidro (35.000 fragmentos ou obxectos, máis de 3 toneladas). Unha cantidade sorprendente tendo en conta o pequeno tamaño da área (25 x 80 metros) e que se atopaba afastada bastantes metros da liña de costa histórica.

As pezas que se recuperaron no porto de Baiona son moi variadas, desde cerámicas de uso cotián, de cociña e mesa, ata louzas de calidade. Cronoloxicamente hai tamén unha grande diversidade, xa que o seu abano cronolóxico vai desde o Baixo Imperio Romano ata a época contemporánea. Son abundantes os materiais medievais pero, sobre todo, os modernos; de feito, o groso do conxunto é dos séculos XVI e XVII. En canto á procedencia orixinaria destas producións cerámicas, tamén é moi dispar: a Península Ibérica, as Illas Británicas, os Países Baixos, o Mediteráneo e mesmo China. Tamén apareceron abundantes pedras de sílex, un tipo de pedra que non existe no contorno e que traían os barcos para facer de lastre (pesos que se colocaban no fondo para aumentar o seu equilibrio) Todas estas pezas pasaron a ingresar as coleccións da Casa da Navegación, na propia vila, e agora exhíbense nesta colección visitable. Estamos seguros que se algo similar pasase en Noia, o consistorio axiña empezaría a solicitar a creación dunha colección similar na vila.

 

This slideshow requires JavaScript.

Algúns dos materiais recuperados na vila de Baiona, entre eles unha roldana dun barco. Fonte: Facebook/ Sketchfab da Casa da Navegación (Baiona)

Baiona non é un sitio único. A presenza de abundante material arqueolóxico é algo frecuente en todos os portos importantes. O exemplo máis interesante, pola difusión pública que ten, é o das canles de Ámsterdam. Nesta cidade, durante a construción dunha nova liña de metro, chegaron a escavar 12 metros no fondo do río Amstel. Aí recuperaron, entre os anos 2003 e 2011, máis de 700.000 obxectos, desde tazos de Pokemon e teléfonos móbiles ata cerámica prehistórica. A colección non só constitúe un impresionante testemuño da historia da capital holandesa, ao recollérense moedas, cerámicas e obxectos da vida cotiá de todas as épocas, senón que mesmo se remonta a moito antes da fundación da cidade. Así aparecen materiais tardoantiguos, como un anel feito en óso, ou mesmo prehistóricos, como puntas de frecha de bronce, machadas de pedra, ou cerámica campaniforme de hai máis de 4.000 anos, similar á que documentamos no Areoso e outros moitos sitios de Galicia. E ata mesmo restos de fauna actualmente extinguida, de case 100.000 anos de antigüidade, porque a tranquilidade das augas permite que se conserve mellor a materia orgánica que queda atrapada nos sedimentos. Unha importante selección de todos eles recompilouse nunha espectacular páxina web, Below the surface, e nunha publicación que foi elixida como o libro internacional máis bonito de 2018. Cómpre sinalar que a presenza de materiais anteriores á propia vila (cerámicas romanas) tamén se coñece en diversos puntos da costa galega, como na xa citada Baiona ou na propia Noia, na zona do Testal.

 

This slideshow requires JavaScript.

Capturas de pantalla do proxecto Below the Surface, con exemplos de materiais localizados pertencentes a diversas épocas, desde o presente ata o Plistoceno. Fonte: https://belowthesurface.amsterdam/en

Pero aínda hai máis. Xa avanzamos que os lodos acaban formando un ambiente anaerobio, é dicir, sen aire, o que impide o desenvolvemento dos microorganismos que fan desaparecer a materia orgánica. Nestes contextos, daquela, é moi doado que se conserve a madeira. E de que están feitos os barcos? Non tendes máis que visitar calquera das nosas rías e veredes varados entre os lodos numerosos barcos e barcas. Co paso dos anos, estes acaban sendo sepultados por completo e consérvanse en moi bo estado, con todos os elementos case intactos. Por exemplo, recentemente localizouse un no Campo das Cebolas, na zona ribeirá de Lisboa, aínda que aquí se pensa que foi afundido á mantenta, para facilitar un recheo para construír un peirao. O caso máis espectacular é, sen dúbida, o de Pisa, que xa temos compartido algunha vez en Facebook. Nesta vila italiana as obras de construción dunha nova estación de tren nun punto onde, outrora, había un río hoxe desaparecido, levou a localizar 30 naves de distinto tipos, a maior parte de cronoloxía romana, sepultadas no lodo xunto cunha grande cantidade de material arqueolóxico. As escavacións e labores de conservación duraron preto de 16 anos, entre 1998 e 2016, ano en que abriu as súas portas o Museo dei Navi Antiche nun dos edificios dos antigos estaleiros pisanos.

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

Barca a punto de ser completamente sepultada polo lodo na ría de Pontedeume no ano 2004.

Así que si, o patrimonio está ata nos lodos de Noia! O cal non lle quita a razón ao alcalde da vila cando fai a súa outra crítica do artigo de La Voz de Galicia, a da tardanza nas autorizacións de patrimonio, sen dúbida causadas por unha infradotación de persoal xa histórica do departamento autonómico responsable da protección do patrimonio cultural. Pero que en parte aínda se incrementan porque, cando os xestores poñen en marcha un proxecto de obra en calquera punto do país, fano sen ter en conta o patrimonio que poida estar afectado. E iso cando xa transcorreron máis de 30 anos de aplicación da Lei de patrimonio histórico español, que supuxo a implantación dun cambio de paradigma que, desafortunadamente, aínda non callou no conxunto da sociedade.

O país das (case) 1.000 praias

Algunha vez vos preguntastes cantas praias haberá en Galicia? Nós tamén! Por se non o sabedes, a nosa comunidade autónoma conta cunha importante lonxitude de costa. Empregando os datos do Instituto Nacional de Estadística, nada menos que 1.498 km (1.195 se excluísemos as illas e illotes). Observando un plano é doado decatarse que esta importante cantidade débese fundamentalmente ao recortada que é a costa occidental, especialmente desde Estaca de Bares. Así, a provincia de Lugo ten só 144 km, 956 a da Coruña e 398 a de Pontevedra (sen illas serían 120, 786 e 289 respectivamente). Este pequeno recuncho do noroeste ten algo máis dun quinto de toda a costa da Península Ibérica (que, sen illas, non chega aos 5.000 km).

Ante unha lonxitude deste calibre, resulta difícil saber cantas praias se estenden polo noso territorio, á falta dun inventario oficial. Ben, mellor dicir resultaba. Porque hoxe (12 de abril) o Diario oficial de Galicia publica un decreto que aproba a catalogación dos tramos urbanos e naturais das praias de Galicia e nel figura, como anexo, un catálogo dos tramos de praias. Pois ben, estivemos xogando un pouquichiño con estes datos (grazas informática!) e aquí vos deixamos unhas notas do que descubrimos.

P1150441_2

A praia do Areoso na zona do istmo, nun día de marzo de calquera ano.

O anexo recolle 987 tramos de praia, dos que a maioría ten un tramo único, pero hai unhas poucas (32) que aparecen repetidas, xa que se dividiron en dous ou ata tres tramos, diferenciando as partes da praia urbana das naturais. Daquela, en realidade o decreto recoñece a existencia de 952 praias en toda Galicia. Unha boa cifra, non si? En canto á distribución destes areais, 91 están na provincia de Lugo, 444 na da Coruña e 417 en Pontevedra. Chama atención o grande número que existe nesta última, case as mesmas que na súa veciña do norte cando ten menos da metade de liña de costa, o que vén provocado polo recortado do seu litoral.

Se facemos unha busca por concellos, temos o dato curioso de que o que ten máis areais é o da Illa de Arousa (63), seguido por Vigo (55), O Grove (51) e, xa a máis distancia, Cangas (38), Bueu (34) e Ribeira (33, unha delas compartida co concello da Pobra do Caramiñal). Así e todo, estas cifras son enganosas xa que só indican o número non o tamaño dos areais. Pensade por exemplo que en Vigo temos dúas praias que superan o quilómetro de lonxitude (Samil e Rodas, esta última nas Cíes) ou que en Ribeira entre só dúas chegan case aos 5 km (Corrubedo e As Furnas). Por non falar doutros concellos que non figuran entre os primeiros postos pero que contan con longos areais: aí está Nigrán, que só conta con 10, pero dous son Praia América e Panxón, que entre as dúas suman 2 km de lonxitude; e, por suposto, Carnota, que só ten 22, pero dous deles, os que conforman a súa famosa praia, superan os 5 km de lonxitude.

P1150782_2

Praia nordeste do Pedregoso

Pero, claro, se esculcamos un pouco máis entre os datos descubrimos que son todas as que están (ou iso supoñemos), pero non están todas as que son: se ben aparecen as praias da maioría das illas do Parque Nacional das Illas Atlánticas (mesmo as da pequena Vionta), ou a praia que existe en Tambo, na ría de Pontevedra, decatámonos que, como mínimo, faltan os areais dos nosos queridos Guidoiros. Se comprobades o listado, baixades os pdf coas fichas das praias, ou mesmo consultades o visor de mapas da Xunta (epígrafe: «Selección de capas: Ordenación do territorio e paisaxe – Caracterización dos tramos das praias») veredes que non veñen marcadas como tales nin os dous areais do Pedregoso nin os do Areoso. Tampouco aparece ningunha praia na illa de Cortegada, un pouco máis ao interior da ría de Arousa. Así que, non desesperedes, aínda é posible que cheguemos ás 1.000!

Arqueoloxía no medio da ría (e da fariña)

Por Bea Comendador Rey

Hai uns días no Consello da Cultura Galega, os meus colegas presentaron os resultados da intervención arqueolóxica realizada este verán no illote de Ghidoiro Areoso, no medio da ría de Arousa. Non é “una isla en el Caribe”, como diría Siniestro Total, mais si é un dos xacementos mais senlleiros da “miña terra galega”.  Nunca me cansarei de louvar o traballo tan ben realizado por Patricia Mañana, Santiago Vázquez, Mª José Bóveda e todo o equipo da intervención, a quen tamén de agradecer a posibilidade de participar e de regresar así ao Ghidoiro, mais de 25 anos despois de que fixéramos as primeiras intervencións dirixidas por J.Manuel Rey, nos anos 89-90 e 91. Estaba a pensar en escribir algo sobre aquela intervención, cando apareceu polo televisor a serie Fariña.

1519200255263

Engancheime dende o primeiro día a esta serie que fai da diglosia das Rías Baixas o canal de transmisión para expresar o que foi o mundo ligado ao contrabando e o narcotráfico, pero que tamén dalgún xeito, formou parte das nosas vidas. Pouco a pouco, aquela realidade que vivíramos se foi desvelando e recreando, tan intensa como as lembranzas da época de Sito Miñanco nos partidos de fútbol, das tendas de corsés e lencería fina para o branqueo de diñeiro en Villa, dos tiroteos no pub Museo (o único museo de Vilagarcía), do mundo das planeadoras e de Fitipaldi, do rock de batea cantado por Korosi-Dansas, dos políticos corruptos e os clans impunes pola ría. E nós estábamos alí, no 89, no 90, no 91, con aquela lanchiña de un cabalo capitaneada polo Señor Ángel e o seu compás, turrando co material de escavación, bolsas de terra, cámaras, teodolito e toda a leria.

En setembro, aquela remesa do continente cruzaba a recente estreada ponte da Illa de Arousa para instalarse no Hotel Tamanaco, con seu altar á Virxe do Carme e o seu mostrario de ostras xigantescas apañadas no concheiro prehistórico dos Ghidoiros. Saíamos pola mañá cedo do Regueiro camiño do Saratoga, e do peirao rumbo aos illotes naquela barquiña polo medio das bateas (que eu xuro que as veces ía para atrás). As veces, no medio da néboa, por alí andaban as lanchas acurrunchadas naquel “desorden en la ría”.

E nós urbanitas, cargados de discurso newarqueologi, chegamos alleos a todo aquelo, entre a sesión vermú de Yuma e as noites do Benalúa, moito antes de que chegaran os “modernetes gafapasta” do Atlántic Fest. Cal turistas accidentais, posando xunto as evidencias arqueolóxicas daquela acción antrópica, como á miña colega Puri Soto naquela foto xunto aos restos dun zulo…

BeaComendador_Areoso89a91_01

Puri Soto xunto aos restos dun zulo

Alí estábamos facendo arqueoloxía (ou iso tentabamos), furando nun illote no medio da ría onde outros facían desembarcos ou mariscadas, con aquelas cousas raras de andar a quitar a area e remexer na terra buscando nonseiquecousa. E por mais que os fragmentos de cerámica tipo Peña semellaran unha pedra de hachís, non saía de alí mais que material arqueolóxico. Pero pregúntome que pensarían que sacabamos daquel lugar?…

This slideshow requires JavaScript.

Pola tarde, viñan a por nós. Ben cargados, íamos de volta con aquela singular ”merca” de bolsas de terra, cunchas, osos, pedras e cerámica. As veces parábamos nas bateas, cos lastres pesados onde o mexillón e o Whinston, ou o señor Angel traía unhas sardiñas para asar naquel illote que non tiña nin auga. Pero outra veces entraba a corrente da ría e a virasón, e cada onda que entraba pola proa facíame lembrar aquela frase do meu pai “leva sempre abrigo no medio da ría”.

This slideshow requires JavaScript.

Pero nada como sentir a velocidade cando viñan a por nós nas planeadoras…

Anos despois fun escavar ao camposanto de Cálogo en Vilanova. No único furado que quedaba libre no medio das tumbas, saían os restos da antiga igrexa. Pero a chuvia ameazaba o derrubium tremens daquelas sinistras estruturas circundantes e as señoras de Vilanova que se achegaban dicíannos… “ten coidado meniña, pon uns ghuantes, que ise morreu de SIDA”… Triste a historia daquela xente nova, algúns compañeiros e compañeiras da escola, que vimos esfumarse co alcume dos “endroghaos”.

BeaComendador_Areoso89a91_10

Xulio Carballo na escavación de Cálogo

Vexo a tele e sorprende pensar que alí estivemos nós, cantando e bailando no medio da ría, entre os señores do fume e da fariña, e tamén do cabalo e dos jhonwayne que non aparecen en Antena3.  Entre a realidade e a ficción, estivemos non sei como, no medio desta historia traída nas redes deste mar de Arousa, e recoñecible nese estrato arqueolóxico xa ben definido… o nivel da fariña.

20280720_10210573153981961_6510376707027753235_o

Bea no Areoso no 1991

Grazas Bea Comendador por escollernos para contarnos estas lembranzas e reflexións tan interesantes

Pero … Que fai un esqueleto da Idade do Ferro no Areoso?

A intervención arqueolóxica que se desenvolveu entre o 2016 e mais o 2017 en Guidoiro Areoso non afectou só á mámoa 4. Tamén houbo que realizar traballos polas praias e no que denominamos habitualmente “paleosolo”, un depósito de terra negra que se sitúa na zona oeste do istmo, a uns 100 metros da mámoa que se escavou, que só queda ao descuberto durante a marea baixa. Nel ten aparecido, desde o ano 2011, unha inxente cantidade de material arqueolóxico: fragmentos de cerámica, ósos de animais terrestres (fauna doméstica, como vacas, ovellas e porcos, pero tamén algún resto de cervo), muíños de pedra, e mesmo un molde en pedra para fundir machadas e unha machada de bronce moi deteriorada. Moitos destes materiais non os recollemos os arqueólogos, senón afeccionados que visitaban o illote, pero grazas aos nosos amigos Pandulleiros acabaron nas nosas mans e agora están a ser estudados antes de depositalos no museo. Entre eles estaba tamén un anaco de cráneo humano, dun meniño da Idade do Bronce, coherente coa cronoloxía de parte dos materiais que se localizaron.

02_Paleosolo 2011-2016

O “paleosolo” en 2011 (enriba) e 2016 (embaixo). A pedra co asterisco é a mesma en ambas as fotografías, de modo que se pode apreciar a perda de sedimento entre esas dúas datas.

Nese depósito de terra escura agroman unha serie de estruturas construídas en pedra. Unhas son claramente cistas, sepulturas funerarias, seguramente individuais, que adoitan adscribirse a finais do Calcolítico ou á Idade do Bronce (entre hai uns 4.500 e 3.000 anos). Neste enlace podedes ver o modelo 3D dunha delas. Outras, porén, teñen unha forma menos clara de cista, pero lembran algo a elas. Dúas destas últimas escaváronse na intervención que se fixera no 2015, pero resultaron estar baleiras. Será algunha delas a sepultura do meniño do que vos falabamos antes? Desgraciadamente, nunca o saberemos.

Como vos diciamos, en paralelo á escavación da mámoa 4 cumpría realizar traballos de prospección en todas as praias do illote co fin de recuperar os materiais arqueolóxicos que a marea puxera ao descuberto, así como escavar aquelas estruturas de interese que se puideran documentar. Como comprenderedes, unha das zonas con máis potencialidade era ese paleosolo que tanta información nos descubrira ata entón.

A campaña do 2016 desenvolveuse durante unha semana do mes de decembro. Os primeiros días o equipo arqueolóxico realizou unha topografía inicial da área de escavación, revisou as praias do illote recuperando material, fundamentalmente cerámicas, identificou varios puntos de interese, entre eles unha nova cista, e iniciou a escavación desta última. Pero como é habitual nos invernos do noso país, a chuvia e o vento impediron desembarcar no illote durante varios días seguidos cando só lles faltaba unha xornada de traballo para rematar. E o primeiro día de bo tempo ía ser un sábado. Ante a posibilidade de que fose o único, decidiron estragar parte da súa fin de semana e ir ese sábado ata O Areoso. Se non fose por esa decisión é posible que nunca descubrisen un dos achados máis interesantes de toda a intervención.

Porque nesa última xornada de traballo, á parte de rematar a escavación da cista (que desgraciadamente volvía a estar baleira), a pouca distancia dela localizaron, na superficie do paleosolo, un recipiente de cerámica case enteiro roto en numerosos anacos e unha mandíbula humana partida en dous fragmentos. Cando viron o primeiro deles pensaron que se trataba dun novo resto de fauna, pero en canto o levantaron do chan xa se deron de conta do que tiñan entre mans. E o segundo pegaba co primeiro, co cal tiñan case toda a parte inferior da cara dunha persoa prehistórica!

03_Mandíbula
Un dos fragmentos de mandíbula recén levantodo do solo do Areoso, o día en que se localizou.

 

Trátase, sen lugar a dúbidas, dun achado excepcional. Os solos de Galicia son moi ácidos, o que provoca a desaparición completa de restos esqueléticos na maioría dos xacementos arqueolóxicos, de aí que sexan escasísimos os casos en que se localizaron restos óseos de persoas anteriores á época romana e non son moi frecuentes tampouco os posteriores. Os que nos seguides habitualmente saberedes que hai un equipo de xeomorfólogos e edafólogos da Universidade de Santiago de Compostela, capitaneados por Ramón Blanco Chao, que está a estudar a evolución ambiental do illote nos últimos milenios. Forma parte deste equipo Olalla López-Costas, que está especializada no estudo dos restos óseos humanos do pasado (a súa tese de doutoramento versa sobre diversos enterramentos galegos desde a Idade do Bronce até o medievo) e ademais formaba parte do equipo de asesores para a escavación da mámoa 4. Ante o achado da mandíbula, ela e todo o equipo estiveron interesadísimos en estudala e mesmo en asumir, financiándoo con cargo ao seu proxecto, datala polo método do carbono 14.

Despois de traballar coa datación, revelouse que era toda unha sorpresa, porque resultou ser dos séculos IV-III a. C., en plena Idade do Ferro, algún século anterior á chegada dos romanos. Unha época para a que, naquel momento, non tiñamos evidencia ningunha de que o Areoso seguise a ser frecuentado polos habitantes do contorno da ría de Arousa. Que fai aí este óso? Pertencería ao cadáver dalgún mariñeiro afogado na zona que acabou varado no illote? Pensade que nesa época parece que eran relativamente frecuentes as visitas ás rías galegas de mercadores púnicos, como constatan na propia Arousa os castros da Lanzada e Neixón, nos que se localiza abundante material de importación. Pero tamén podería ser unha persoa da zona, porque está claro que na época castrexa navegaban: no norte de Portugal téñense localizado piraguas de madeira desta mesma época (unha similar localizouse, ao parecer, tamén na propia ría de Arousa, na foz do Ulla, pero foi destruída antes de que se puidese estudar e datar); ademais, hai castros en illas moi afastadas da costa (Cíes e máis Ons) ás que resulta imposible pensar que chegaron sen axuda da navegación.

Por outra banda, a Idade do Ferro galega (e de todo o noroeste da península Ibérica) é un misterio en canto aos lugares nos que enterraban. Seguimos sen atopar cemiterios da época e, aínda que nos últimos anos apareceron algunhas estruturas que poderían ser tumbas, son illadas e de difícil interpretación porque non conservaban restos humanos. Ante esta situación, algúns autores propuxeron no seu día que aquelas xentes practicaban rituais funerarios nas masas e cursos de auga, o que explicaría a aparición de armas nestes contextos. Será a mandíbula do Areoso o resto dun cadáver botado á ría de Arousa nun ritual funerario? Aínda que tamén poderían ser os restos dun corpo que se deixou exposto á intemperie para que fose devorado polos animais, unha práctica que está testemuñada para as elites guerreiras desta época noutras zonas da península, como a Celtiberia, e que outros autores defenden que tamén se puido practicar en Galicia.

En realidade, pouco podemos dicir neste momento. Coma sempre na investigación arqueolóxica, un novo descubrimento leva a formular novas preguntas que cómpre seguir indagando. Cando menos, a escavación arqueolóxica da mámoa 4 axudounos a poñer un pouco de luz sobre este achado tan singular. Porque xusto por debaixo da duna, en cotas en que o dolmen xa estaba abandonado, apareceu material da Idade do Ferro, entre o que salienta unha fíbula (un prendedor para a roupa) que cadraría coa cronoloxía da mandíbula, aínda que é dun tipo que seguiu en uso case ata comezos da época romana. Polo de agora resulta difícil saber a que responde esta ocupación, pero en todo caso constata que as xentes de finais da Idade do Ferro seguían a frecuentar o Areoso, unha época na que seguramente xa era un illote, pois o mar estaba apenas un metro por baixo do seu nivel actual.

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

Fíbula castrexa localizada na escavación do Areoso.

Un tema tamén moi interesante é o da cantidade de información que poderemos chegar a obter sobre a persoa á que pertenceu esta mandíbula, grazas ás innumerables técnicas que se desenvolveron nos últimos anos. De se conseguir extraer ADN (que non sempre se conserva en ósos antigos), poderemos confirmar o seu sexo e liña xenética; mesmo podería ser interesante investigar se na Arousa quedan descendentes desta persoa, como se fixo con Ötzi, o home dos xeos dos Alpes. Ademais, é posible achegármonos ao seu lugar de procedencia, mobilidade e dieta, porque, afortunadamente, “somos o que comemos” e a medida que inxerimos alimentos van acumulándose nos nosos ósos isótopos de elementos químicos (carbono, estroncio, nitróxeno, osíxeno ou xofre, por poñer só uns exemplos) que reflicten cousas como a dieta ou os lugares nos que nos criamos ou pasamos os últimos anos da nosa vida. Como mostra, a relación isotópica do osíxeno no noso corpo depende da auga que bebemos e esta varía segundo a zona na que vivimos. Analizando os dentes, que se forman durante a infancia e non se modifican na vida adulta, e comparándoo co resto dos ósos, que reflicten os sinais dos últimos anos, poderemos saber se a persoa do Areoso se criou no contorno da ría de Arousa ou mesmo se viviu alí antes de morrer. Dunha maneira parecida sóubose que un arqueiro de comezos da Idade do Bronce enterrado preto de Stonehenge se criara na zona dos Alpes. En realidade, os estudos recentes indican que había unha mobilidade moi alta durante a prehistoria en toda Gran Bretaña. Outros isótopos poderannos indicar se a persoa consumía carne, peixe ou mesmo algún cereal en concreto (trigo ou millo miúdo).

Pero esta é unha historia na que aínda estamos empezando a adentrarnos e que esperemos que Olalla nos axude a coñecer máis pronto que tarde. Podedes ler máis noticias sobre as súas investigacións na súa páxina persoal.

 

AGRADECEMENTOS. A Olalla, que nos axudou a mellorar esta entrada, e a Tomos, SL por permitirnos publicar as fotografías da mandíbula e a fíbula que aparecen na entrada.