E logo como quedou a mámoa 4 do Areoso?

Neste último mes o equipo da intervención do Illote de Guidoiro Areoso encontrámonos “na vida real” con moitos de vós. Agradecemos enormemente todo o cariño e interese que nos transmitides, pero tamén había unha pregunta… e logo como quedou aquelo?

Xa que as nosas compañeiras de Riasón veñen de rematar a súa serie de post, vamos nós a retomar estas publicacións con outra pequena serie na que vos conteremos algo máis do que estamos avanzando na intervención da mámoa 4 de Guidoiro Areoso.

DCIM100MEDIADJI_0034.JPG

Vale, vale… pero como quedou?

Parte do plan da escavación da mámoa 4 incluía a súa restitución, ou sexa, tiñamos que tapar a zona escavada, sobre todo co propósito de asegurar certa seguridade e integridade do xacemento. Esta parte da actuación foi deseñada pola nosa conservadora – restauradora, Andrea Fernández Campoy, con criterios propios desta disciplina e con especial coidado de non empregar materiais contaminantes ou agresivos, xa que estamos nun entorno natural especialmente vulnerable.

Así, co material que extraemos da escavación (toda a terra, pedras, area,…) fomos enchendo as distintas gabias e superficies rebaixadas ata deixar a vista unicamente a cámara e o corredor, que sobresaen entre 0,5-1m sobre a area do entorno.

Puxemos especial interese en intentar colocar as pedras de cuberta sobre o corredor e a cámara, xa que pola nosa experiencia, sabemos que a presión que exerce sobre as pedras fincadas é clave para axudar a súa estabilidade. Volveron ao Areoso os nosos canteiros, Miguel Fandiño e Rocío Casal, e cun grande trípode e máis cinchas, polipastos e pericia, foron movendo as pedras que tiñamos seleccionadas e buscáronlle o xeito ata colocalas tapando a cámara e o corredor.

A pedra que cubre o corredor era a máis grande das que atopamos desprazadas ao Sur do corredor durante a escavación. Así, logramos comprobar empiricamente a nosa hipótese de que no seu momento foi parte do monumento megalítico, aínda que lle tivemos que dar unhas cantas voltas ata que a pedra encaixou coma un guante sobre as dúas lousas do corredor.

This slideshow requires JavaScript.

Coa pedra da cuberta da cámara xa foi moito máis complicado: varias das lousas fincadas da cámara están partidas e dúas delas sobresaen moito sobre o resto. Interesábanos especialmente o valor que podía ter colocar esta peza apoiándose en dúas, tres ou incluso máis chantos da cámara, xa que cantas máis pedras “conectara”, axudaría a que a cámara aguantase moito mellor os embates das mareas. Se lembrades, esta pedra estaba medio tombada no interior da cámara, e pensabamos que facendo un desprazamento simple sobre a súa posición orixinal, levantándoa pola parte que estaba máis afundida, encaixaría. Pero non houbo maneira, non collía: aparentemente algunha das lousas máis altas venceuse lixeiramente cara o interior e por poucos centímetros xa non cabía. Non desesperamos e estivemos varias horas dándolle voltas ata que que finalmente encaixou: agora a peza apoiase no bico da lousa de cabeceira e noutras dúas lousas máis da cámara, e ademais, queda axustada entre as dúas lousas máis grandes, polo que esta gran lousa exerce coma unha viga, que forma un sistema xunto coas lousas fincadas que están apoiadas nela, funcionando como puntos de ancoraxe e apoio.

Esta experiencia serviunos para aprender moito sobre esta estrutura megalítica e ademais, axudounos e testar varias das ideas que tiñamos sobre a forma orixinal da cámara, sobre como sería antes da súa alteración xa en época prehistórica cando a lo menos retiraron as pedras que cubrían o corredor. Pero tamén abre máis preguntas e nos fai pensar que sería necesaria outra lousa máis para acabar de teitar a cámara… sería algunha das que apareceron partidas sobre a coiraza?

Ademais enchemos de pedras o interior da cámara e o acceso, e tamén o espazo entre a cámara e coiraza e o muro de protección, xa que aquí chegará a marea con facilidade e todo o material terroso ou areoso desaparecería case inmediatamente.

IMG_8963_ed

Por riba rematamos cunha gran capa de area que esperamos que axude a volver a recuperar parte do aspecto actual da duna e desta praia do Areoso, así como a colonización da vexetación propia da duna.

Fin-modelo3D_ed

Esperamos que coa actuación de restitución que levamos a cabo, a mámoa 4 do Areoso siga conservando á vista a monumentalidade deste enterramento uns anos máis a pesar da forte presión que este entorno sofre. Con todo, non rematamos aquí o traballo de campo: nós faremos un seguimento durante 1 ano para avaliar como responde o sitio aos próximos temporais e mareas vivas, que xa vos iremos contando.

Advertisements

Punta Riasón e os nomes dos xacementos arqueolóxicos

Igual vos preguntastes algunha vez como é que se poñen os nomes aos xacementos arqueolóxicos, pois a verdade é que ten o seu aquel e aínda que pareza froito da casualidade detrás existe unha norma. Antigamente, os manuais de arqueoloxía recomendaban denominalos a partir do nome da poboación máis próxima, unha situación que podía provocar problemas nos casos en que se atopan varios xacementos no contorno dun lugar. Na actualidade, porén, adoita preferirse escoller o microtopónimo que teña a zona.

Pero tratar de dar co nome que lle dá a xente a unha zona de monte non é unha tarefa doada. Cando localizas un novo xacemento arqueolóxico, non sempre atopas xente nas proximidades que saiban exactamente como se denomina ese punto, máis hoxe en día, co abandono do noso rural. Outras veces, a única persoa que atopas espétache a famosa evasiva de “Hai, neniña, eu non che sei, eu non son de aquí, eu vivo neste sitio porque casei aquí, pero son de fóra”. Normalmente este tipo de frase acaba desembocando nunha longa conversa na que descobres que quen che fala en realidade é da parroquia do lado na que estás, pero non es quen de sacarlle un nome para o sitio, por moito que leve vivindo alí máis de 40 anos. Semella unha broma, pero a perda da microtoponimia é un risco real; de non a estudarmos agora e con urxencia, tal e como se está facer co proxecto Toponimia de Galicia, perderémola irreparablemente. Como anécdota, podémosvos contar que o recente estudo da Illa de Salvora, na desembocadura da Ría de Arousa, constatou que nela se perderon todos os topónimos de orixe medieval, que son maioritarios en Galicia, probablemente como consecuencia do seu abandono durante 200 anos entre os séculos XVII e XIX. Cando se volveu habitar, para nomear os sectores do interior da illa empregáronse os nomes de cons e areais do litoral, que seguiron vivos entre os mariñeiros que pescaban nas súas proximidades.

Mamasoa

Coto de Mamasoa, un topónimo moi expresivo para un xacemento arqueolóxico na cartografía do IGN E 1:25.000.

Cando non conseguimos pescudar o nome mediante enquisas orais, temos que recorrer á cartografía, na que se recollen moitos topónimos. O problema é que, se a escala é moi pequena, estes nomes poden estar asociados a superficies moi grandes de terreo, e, ademais, non sempre están ben situados. Unha das máis interesantes é a cartografía catastral, na que se recollen numerosos topónimos. Ademais, hoxe en día, grazas a internet, podemos acceder a toda a información catastral en liña (agás o nome do propietario, evidentemente), de modo que en teoría podemos saber como se denomina calquera parcela. Pero non pensedes que no caso galego se vai tratar necesariamente do microtopónimo real: a persoa que o recolleu non era un filólogo, senón un funcionario de facenda, moitas veces sen coñecemento ningún da lingua galega, de modo que anotaba o que entendía, que non sempre se aproxima ao real. Ademais, era frecuente que simplificasen a toponimia, ao agrupar varias leiras de nomes diferentes baixo un mesmo nome. Por outra banda, os procesos de concentración parcelaria, ao agruparen as fincas, supuxeron unha redución no número dos topónimos pero é posible que estes aínda sigan vivos na fala. Finalmente, está o problema dos montes comunais, que poden ter parcelas catastrais de decenas ou mesmo algún cento de hectáreas, co que resulta difícil localizar a denominación para un xacemento pequeno que se sitúe dentro delas (por exemplo, unha mámoa).

Castro MArcelín

Variedade de topónimos (Marcelín / Marcelino) na cartografía catastral para un mesmo castro.

E, senón, sempre podes botar man da imaxinación. A persoa que catalogou hai algúns anos varios dos petróglifos máis senlleiros de Muros contounos que unha das laxes ten o nome de “Pedra da Chula” pola actitude farruca que tivo unha muller que atoparon mentres buscaban gravados. Moitas veces é quen identifica un novo xacemento arqueolóxico quen se encarga de outorgarlle un nome e ás veces, con posterioridade, descóbrese que non é moi preciso. Se o sitio aínda non é moi coñecido, ou nunca foi publicado, o normal é que se documente o seu topónimo correcto e se empece a empregar para denominalo a partir de entón.

Catastro1

Plano catastral na zona de Punta Riasón, e a ficha dunha das parcelas (na que se aprecia que o nome está escrito con z, Riazón).

Un problema engadido é a reiteración que existe nalgúns microtopónimos na xeografía galega, sobre todo aqueles que se refiren a algún aspecto físico do xacemento. Resultaría divertido facer un top ten dos nomes máis usados para os xacementos galegos. Imaxinádesvos cantos Alto do Castro, Campo das Mámoas ou Forno dos Mouros existen no noso territorio? Por non falar dos que responden simplemente a O Castro ou A Mámoa. Por iso moitas veces, para publicalo, en arqueoloxía se prefire buscar un nome máis específico. É así como xurdiron denominacións como Castro de Troña ou Dolmen de Dombate.P1190833

Unha escavación arqueolóxica é o momento ideal para poder falar cos habitantes do lugar e que che descubran os nomes con que coñecen os distintos espazos das proximidades. Durante os días que estivemos escavando en Punta Riasón moita xente da Illa achegouse a vernos e falarnos do sitio, de como o lembraban antes ou mesmo doutras posibles evidencias arqueolóxicas que coñecían nas proximidades e que estamos a revisar. Tamén nos comentaban que o nome de Punta de Riasón non era moi correcto para ese punto. Así que aproveitamos para lles preguntar pola microtoponimia da zona. Todo o mundo coincide en que a Praia Riasón é a zona de costa que está un pouco máis ao norte do sitio onde se conservan as cistas. Estas atópanse en realidade na Laxe do Negriño (con gheada, por suposto, como é característico na Arousa) que está xunto ao Con da Bandeira e a partir delas, cara ao sur, esténdese a zona de Os Taraios, na que aínda se poden observar laxes planas de dimensións e aspecto similares ás que formaban ás cistas.

Punta Riasón: A imparable e progresiva destrución dun xacemento arqueolóxico

01_Plano

Situación de Punta Riasón (círculo vermello)

Punta Riasón está situada ao leste da Illa de Arousa, na canle que existe dentro da ría entre a illa e mais o continente, unha zona moi protexida na que as ondas non son moi fortes. E aínda así a erosión do mar nas estruturas é moi evidente e imparable. Unha das cistas (a que denominamos número 2) xa estaba case destruída cando se rexistrou o xacemento por primeira vez, no ano 2005. Unicamente se conservaban, espetadas no terreo, a lousa que forma un dos seus lados maiores e outra pequena lousa posta en paralelo a ela uns centímetros máis alá. Doutra (cista 1) conservábanse tres dos seus catro lados e da terceira (cista 3) unicamente se apreciaba unha esquina aflorando na superficie da terra, porque o resto estaba aínda parcialmente sepultado baixo o cantil do terreo, que nesta zona apenas supera o medio metro de altura.

02_necrópole

Situación das cistas

O primeiro que tendes que ter en conta é que este tipo de tumbas de pedra estaban completamente enterradas no terreo e cremos que tiñan unha (ou varias) lousas cubríndoas por riba, ao xeito de tapa. Daquela, para o ano 2005 o mar xa destruíra todo o terreo que cubría as cistas, retirando as cubertas e facendo aparecer ante os nosos ollos a parte superior das estruturas así como, a base de erosionar o terreo na que se asentan, destruíndo boa parte da cista 2. Logo dos 12 anos que transcorreran desde entón, a acción de lavado das augas era moi evidente. Ao comezo da intervención eran visibles uns 20 cm máis das lousas que forman as cistas 1 e 2, o que supón que o mar fixo desaparecer esa mesma cantidade de terreo.

03_cista 1

A cista 1 moito máis exposta en 2017, antes de comezar a escavación, que en 2005.

04_cista 3

A cista 3 antes do comezo da escavación

Na cista 3 o mar erosionara parcialmente a banda da liña de costa, de forma que se en 2005 se apreciaba unha esquina da estrutura, antes do comezo da escavación obsérvase o lateral leste na súa totalidade e boa parte da lousa norte. Para a nosa sorpresa, a medida que fomos avanzando na escavación descubrimos a forza que pode chegar a exercer o mar mesmo nesta estrutura aparentemente protexida baixo o cantil: a auga, a pesar de que só podía acceder ao interior pola parte superior, fora socavándoo e xa baleirara practicamente a metade da tumba, enchéndoa no seu lugar de area.

05_cista 3

Cista 3 en proceso de escavación. Apréciase a metade do seu interior nun ton claro, por mor da presenza da area.

Pero ademais, nestes tres primeiros días de escavación xa tivemos bastantes visitas no xacemento que nos contaron moitas cousas do sitio. Todas as persoas coinciden en que, antes de que este lugar fora coñecido para os arqueólogos, había moitas máis cistas, entre seis e oito, perfectamente visibles aflorando na area. O mar, implacable, acabou por desintegrar a maioría e só nos deixou estas tres que, de non as escavarmos, acabarían por desaparecer, levándose consigo os secretos que poidan agachar.

É unha mágoa que non contemos polo menos con algunha fotografía dese momento previo da necrópole, pero seguro que entre as persoas que nos ledes hai quen sabe onde a poderiamos localizar. Como pasou con Guidoiro Areoso, a vosa axuda será fundamental para completar a información sobre este xacemento. Axudádenos a conseguilo!

Comeza a escavación arqueolóxica das cistas de Punta Riasón

Guidoiro Areoso non é un caso único. A presenza de xacementos arqueolóxicos na liña de costa que se ven ameazados pola erosión mariña é algo global, que afecta a todo o mundo en maior ou menor medida. Na propia Illa de Arousa hai dous sitios que se sitúan na zona intermareal que corren serio perigo. Un deles, é o xacemento romano de Praia do Naso, na zona norte da illa. O outro é a necrópole de cistas de Punta Riasón, ao leste, mirando cara ao continente e relativamente preto da ponte que a une a el.

Hoxe deu comezo a escavación arqueolóxica destas cistas, unha actuación que financia a Xunta Galicia e executa a empresa Gabinete de Arqueoloxía e Xestión do Patrimonio, SL. De novo, patrimonio arqueolóxico litoral en perigo, algo que encaixa moi ben co tema desta bitácora, aínda máis se consideramos que estamos dentro do mesmo termo municipal. Trátase dunha actuación de moi poucos días, de modo que a empresa adxudicataria pediunos empregar este blog e a nosa páxina de facebook como elementos de difusión, de modo que, como comprenderedes, estamos encantados.

Situación das tres cistas na zona intermareal

O xacemento de Punta Riasón sitúase na zona intermareal, e así é cuberto todos os días durante a marea alta. Consiste nunha necrópole de cistas, caixas funerarias formadas con laxes delgadas de grande tamaño. Coñécense unicamente tres destas cistas, que a acción de lavado do mar na liña costeira deixou á vista: unha en relativo bo estado de conservación, unha moi alterada da que só se conserva unha parte das lousas e a terceira parcialmente sepultada aínda polo cantil da costa. A cista 1 é a única que se aprecia na súa totalidade. É nunha estrutura en forma de caixa con planta rectangular e unhas dimensións aproximadas de 130 x 70 cm. Está formada en todos os seus lados por unha única lousa de granito, se ben ao leste refórzase ao exterior por unha segunda lousa. Todo fai pensar que no interior o cadáver (ou cadáveres, porque en zonas onde se conservan ósos ás veces chegan a aparecer dous individuos enterrados xuntos) se situarían co corpo en lateral e encollido.

A cista 1

A forma, tipo de construción, dimensións e dispersión das tumbas (relativamente afastadas unhas doutras) levan a pensar que estamos ante enterramentos do Calcolítico / Idade do Bronce, a partir de hai uns 4.500 anos. Trátase dun tipo de tumbas que non son moi frecuentes en Galicia (apenas se coñece unha decena de sitios), non porque non sexan máis abundantes senón porque os construtores non as sinalaron en superficie con ningún tipo de marca que faga identificable a necrópole. Deste modo, permanecen ocultas aos nosos ollos ata que algunha máquina as destrúe accidentalmente, ou, como neste caso, o mar nolas vai deixando á vista.

Inicio da escavación da cista 3

Desafortunadamente, ningunha conserva evidencias de cuberta, o que fai pensar que é posible que o mar xa as baleirou por completo no seu día. Esperemos que non, e así nos próximos días a empresa poida irnos dando noticias interesantes sobre elas!

A orientación da Mámoa 4 do Areoso

Unha das liñas de investigación en relación aos monumentos megalíticos que ten unha importante tradición e que nos últimos anos está collendo forza é a relación destas construcións con eventos astronómicos. Este tema é tratado pola ARQUEOASTRONOMÍA, que tamén se coñece como ASTRONOMÍA NA CULTURA ou ASTRONOMÍA CULTURAL. Busca identificar os coñecementos astronómicos que tiñan as sociedades do pasado e así saber como entendían e identificaban fenómenos do ceo (en relación á lúa, ao sol, ás estrelas, etc.), os eventos naturais cíclicos do ano (como os cambios de estación), cal foi o papel destes coñecementos na súa cultura, se estes coñecementos poden encontrarse reflectidos nos restos arqueolóxicos dalgún xeito, como identificar ese “saber” nos restos do pasado, etc.

8

Iluminación da área sagrada do Mosteiro en Petra á posta do sol no solsticio de inverno. Este monumento escavado na rocha era probablemente a tumba ou cenotafio dun dos reis Nabateos, ademais dun lugar de peregrinación para a poboación de Petra e do culto ao seu deus principal, Dushara, quen renacía no solsticio de inverno. Fotos: J.A. Belmonte e A.C. González-García

7

Escena da película “Indiana Jones en busca da Arca perdida” que fai referencia ao coñecemento dos exipcios sobre o movemento do sol no ano… aínda que ten numerosas incorreccións 😉

Dende case o inicio dos estudios arqueolóxicos sobre os monumentos megalíticos, a ORIENTACIÓN DA ENTRADA DA CÁMARA destacouse coma un dos aspectos máis salientables deste fenómeno. De forma xeral, a zona de acceso ás cámaras galegas atópanse orientadas ao surleste, unha orientación que coincide grosso modo coa saída do sol nos meses de outono-inverno. Esta orientación fai referencia ao momento do ano no que esta luz natural do sol iluminaría a maior superficie do interior da cámara, que estarían pechadas polos laterais e pola parte superior, case sen espazos abertos, salvo por esta zona da entrada. Así, se as cámaras estaban orientadas ao surleste, os momentos do ano nos que a luz do sol podería iluminar o interior das cámaras dun xeito máis amplo sería durante os meses máis fríos, mentres que o resto do ano a luz natural entraría de xeito máis reducida ou moi lateralmente. Pero coñecer exactamente o grao da orientación da cámara e o acceso respecto ao sol, se é máis cara o sur, máis cara o leste, que elementos hai no entorno que podería impedir esta entrada de luz… permítenos afondar neste fenómeno e chegar máis alá, achegarnos incluso a unha data do ano na que o sol inundaría de luz máis amplamente o interior destas tumbas neolíticas.

 

10

O sol ilumina pola mañá parte do interior da cámara durante a escavación da Mámoa 4

Temos a sorte de contar nesta intervención coa colaboración do Dr. A. César González-García do Instituto de Ciencias do Patrimonio do Consello de Investigacións Científicas (Incipit, CSIC), instituto no que varios especialistas máis apoian e asesoran esta intervención. César é doutor en astrofísica, pero dende o inicio da súa carreira científica reservou parte dos seus esforzos a entender como as sociedades do pasado miraron ao ceo ao longo da historia e cal foi o seu propósito, como lles influía, porqué miraban ao ceo que, ao fin ao cabo, é a metade do que vemos todos os días. Aínda que se especializou en Astrofísica cunha brillante carreira desenvolvida dende varias universidades europeas e traballou varios anos no Instituto de Astrofísica de Canarias estudando as galaxias e fenómenos astronómicos, leva moitos anos tamén publicando as súas investigacións xunto con diversos colaboradores sobre a astronomía na cultura de sociedades de diversas épocas e diversos lugares do mundo: dende o Exipto clásico aos castros de Galicia, os dolmens europeos, nomeadamente os tracios e os galegos, os túmulos da idade do bronce mongoles, o mundo romano, os Nabateos, os Maias mesoamericanos, os incas en Chile, as igrexas cristiáns, etc., como podedes ver nas súas publicacións en aberto accesibles neste enlace… ou nesta reportaxe de “La Aventura del Saber-RTVE”. Este artigo “Statistical Analysis of Megalithic Tomb Orientations in the Iberian Peninsula and Neighbouring Regions”, por exemplo, está centrado na análise dos patróns de orientación de toda unha serie de tumbas megalíticas que se atopan en varias rexións europeas, un total de 1.500 tumbas, 33 delas en Galicia.

2
Figura do artigo “Statistical Analysis of Megalithic Tomb Orientations[…]” no que o gráfico da esquerda correspóndese a orientación serie analizada no centro de España

César visitounos na última semana da intervención, explorou a cámara, o acceso, o corredor e tamén o entorno no que se atopa a Mámoa 4 do Areoso. Porque é importante identificar correctamente tanto o eixo principal do acceso coma outros compoñentes clave da arquitectura megalítica, como a lousa de cabeceira ou outros elementos que poidan estar orientados respecto a un fenómeno astronómico, pero se contamos coa lúa, o sol e as estrelas, hai moitos fenómenos que ter en conta.

Ademais, os arqueoastrónomos teñen en conta outras variables tales como é a visión do horizonte dende onde está a mámoa, xa que a presenza de montañas ou dun horizonte máis aberto e de menor altitude, como podería ser a carón do mar, fai que o punto no que se eleve o sol varíe varios graos respecto ao valor xeral de referencia de, por exemplo, os graos ao que sae o sol no solsticio de inverno (entre o 20-23 de decembro).

Outra variable de gran interese é que, debido a los movementos do eixo de rotación terrestre, nós non vemos o mesmo ceo estrelado que os nosos antepasados, xa que non están a vista as mesmas constelacións que fai miles de anos, algo que tamén se ten en conta no momento de tratar de vincular estas orientación con outros fenómenos astronómicos.

10 (2)
Tapando o sol da mañá no punto dende onde emerxe sobre as dunas que cubren a Mámoa 4

Tras a análise preliminar levada a cabo, César ten identificado que a cámara da Mámoa 4 posúe unha orientación leste-surleste (ESE, 109°), moi similar ao dolmen de Axeitos (Ribeira, A Coruña): non está precisamente orientada ao solsticio de inverno (ao surleste), senón a un momento uns meses antes e despois desta data. Sen embargo, a amplitude da entrada si deixaría ver no seu interior a luz dende o equinocio de outono ata o da primavera, iluminando a laxe de cabeceira nas primeiras horas da mañá. Outro aspecto salientable é que se puideron verificar outras alineacións interesantes con fitos da paisaxe e eventos astronómicos, como que dende onde está a Mámoa 4 podería verse a saída do sol no verán sobre o monte Xiabre ou que a posta da lúa máis ao sur sería sobre a illa de Sálvora.

Polo tanto, a Mámoa 4 de Guidoiro Areoso é singular (aínda que non única) respecto a súa orientación respecto ao sol, xa que a iluminación do interior non está centrada no solsticio de inverno como é o máis habitual. Cando César avance nos seus traballos, de seguro que propoñerá algunha cuestión máis sobre este sitio que nos permitirá a todos comprender mellor o amplo coñecemento que as xentes do Neolítico tiñan do seu entorno, tanto da terra como do ceo.

 

Se vos interesa este tema, animámosvos a seguir un evento que se celebrará en Santiago de Compostela dentro de 2 semanas, entre o 18 e o 22 de setembro. Chámase “Road to the Stars” – “Camiño ás estrelas”, que trae a reunión anual da Sociedade Europea de Astronomía na Cultura (SEAC), a Sociedade Internacional de Arqueoastronomía e Astronomía en Cultura (ISAAC) e as de INSAP (Inspiration of Astronomical Phaenomena), coorganizado polo Incipit, CSIC, a USC e o IAC e con varios eventos artísticos, charlas divulgativas e visitas vinculadas, como podedes ver no programa.

cfea9e_16258a58e53a40ba8f8b657488397b6dmv2_d_1248_1449_s_2

Moitas grazas a César e ao Incipit, CSIC polo voso interese neste sitio, o voso apoio e asesoramento e os esforzos que estades a centrar nel.

CHEGANDO AO FINAL DA INTERVENCIÓN

Xa estamos no final da última semana da intervención arqueolóxica 2017 na Mámoa 4 de Areoso, en canto ao que traballo de campo se refire.

Esta fase final, na que nos atopamos, implica un tapado do xacemento. IMG_03890O obxectivo é deixar  a contorna da Mámoa 4 cos ribazos suavizados, quedando a cámara á vista, pero coa suficiente estabilidade para que poida resistir a forte presión á que está sometida. Estamos nun punto do illote no que a erosión natural está avanzando de forma significativa, aínda que a menor velocidade e intensidade que na parte Norte do illote. Pero o mar chega ata a propia cámara e, nesta fase final, estamos volvendo a encher os espazos escavados para darlle a maior estabilidade, incluso colocando algunha das lousas de cuberta sobre a cámara e o corredor que estaban remexidas cando empezamos a intervención, co propósito de darlle unha maior estabilidade a estrutura.

IMG_03893

Tamén estamos a facer os últimos rexistros e colleitando os últimos datos, pero isto non quere dicir que o traballo quede xa rematado. Aínda temos que elaborar e xestionar toda a información que este traballo de campo nos brindou a través de todas as pezas arqueolóxicas, mostraxes, os rexistros gráficos, topográficos, 3D e textuais que rexistramos, tanto o equipo da intervención como todos os expertos que colaboran con nós. Todos este proceso levará incluso máis tempo que as 8 semanas que estivemos no illote e nos permitirá identificar aspectos máis salientables do xacemento e incluso aportar datos novos. Ademais do propio interese dos resultados da propia intervención arqueolóxica, creemos que este traballo cobra especial relevancia dado o alto risco de alteración e incluso desaparición que experimenta este entorno e que precisamos coñecer para poder saber como paliar, e esperamos que este traballo axude a comprender mellor as dinámicas costeiras que se dan no Areoso e como afectan ao patrimonio.

IMG_03892

Consideramos que os obxectivos están plenamente cumpridos, posto que fomos capaces de rexistrar a historia do monumento, dende a súa construción ata o seu abandono e a reutilización deste espacio en séculos e incluso miles de anos despois. Ademais, o carácter interdisciplinar deste proxecto aportou unha grande variedade de técnicas de análise e rexistro, e continuará aportando numerosos  datos sobre este monumento megalítico.

A pesar das evidentes complicacións de traballar neste entorno, coa dificultade de traslado ao illote tanto do persoal como do material, coas limitacións do tipos de ferramentas e elementos auxiliares que podíamos empregar, este foi e segue sendo un proxecto cun indubidable valor arqueolóxico no que todos nós queriamos participar. IMG_03894Estas dificultades foron superadas grazas ao enorme apoio recibido tanto por parte de especialistas e arqueólogos que se achegaron ata aquí (colaboraran no proxecto ou non), como da xente que se interesou por esta intervención dende as redes sociais e todas as persoas que se achegaron ao illote. E por suposto, as xentes da Illa de Arousa, que levan anos loitando para que este espazo e o seu patrimonio natural e cultural sexa respectado, xa que o Areoso e un lugar fermoso, singular pero tamén moi vulnerable.

Como dixemos, a xestión da información de campo e os resultados das diversas analíticas que se irán facendo nos próximos meses e incluso anos, permitirannos avanzar na investigación deste complexo xacemento megalítico do que seguro que seguiremos falando nós e moitos outros colaboradores. Nos próximos días seguiremos utilizando estes medios dixitais para seguir compartindo todos os datos que recompilemos sobre a Mámoa 4.

Pero non paramos! Xa comezamos a traballar na realización dunha peza documental na que mostrar todo o proceso de intervención arqueolóxica e presentar os resultados e a nosas conclusións tamén doutro xeito.

Esperamos que esta intervención vos siga interesando!

A Mámoa 4 de Guidoiro Areoso e a arte megalítica

A estas alturas semella bastante consolidada a idea de que a meirande parte de monumentos megalíticos, senón todos, posuirían orixinalmente pintura ou gravado decorando as súas lousas pétreas.

Deste xeito, o monumento contido na Mámoa 4 de Guidoiro Areoso era, a priori, moi prometedor sobre a posibilidade de conservar arte prehistórico. Tal e como imaxinábamos nun principio, e sabemos agora, estabamos ante un xacemento parcialmente non profanado desde época prehistórica e, polo tanto, carente das habituais interaccións negativas que acaban por facer desaparecer esa expresión de arte tan antiga (unha perfecta mostra da persistente creatividade humana).

2-Camara-IMG_16060

Nese senso, a presenza no equipo do especialista e investigador nesta área da arte megalítica, Fernando Carrera, tiña como obxectivo axudar á contrastación en campo desa ilusionante hipótese. Fernando é arqueólogo, conservador e profesor da Escola Superior de Conservación e Restauracións de Bens Culturais de Galicia, da que foi director varios anos. A súa tese doutoral centrouse precisamente na arte megalítica do noroeste peninsular, e ten un gran número de publicacións sobre este tema, no que destaca todo o traballo para a identificación dun gran número de casos de arte megalítico que ata ese momento non estaban recoñecidas, a datación directa das pinturas, as súas propostas para ampliar o coñecemento e conservación deste tipo de arte tan antigo, etc. das que podedes ver unha boa mostra nas súas publicacións en aberto neste enlace…

Polo tipo e cronoloxía da arquitectura megalítica, e polo atopado en monumentos similares, agardábamos poder rexistrar restos do que se ven en denominar “pintura simple”: a aplicación directa dunha mestura de pigmento e aglutinante sobre a pedra, sen aplicación previa de revocos. As cores poderían ser os habituais vermellos, pero tamén brancos e negros e, incluso, poderíamos imaxinar unha gama cerrada de grafías ou motivos (tal vez ondulados ou zigzags, tanto horizontais coma verticais).

Os labores levados a cabo nas dúas visitas realizadas ao monumento por Fernando, pretenderon ir inspeccionando os ortostatos conforme se ía escavando o xacemento. O equipo da escavación, seguindo as instrucións de Fernando, non retirou o sedimento adherido as lousas a medida que avanzou a escavación do interior da cámara, para evitar destruír as posible probas de arte. O sistema de traballo consistiu nunha detallada inspección visual, acompañada de iluminación e lentes de aumento, dunha pedras apenas limpadas polo equipo de escavación. Logo, o noso investigador foi realizando, persoalmente, limpezas parciais e detalladas, intentando descubrir restos, por mínimos que estes foran, de pintura.

This slideshow requires JavaScript.

Sen embargo, e lamentablemente, nada do previsto foi atopado ata o momento producindo (porqué non dicilo) unha considerable decepción en todo o equipo. Aínda queda rematar de limpar unha pequena parte das lousas (as bases das mesmas que aínda se está a escavar) e facer unha inspección con luz rasante artificial en detalle para certificar a inexistencia de gravados, xa que ata o de agora tampouco teñen aparecido.

Aínda así, todo elo non nos ten porqué impedir imaxinar a magnífica arquitectura da Mámoa 4 de Areoso cunha pintura que entendemos coma unha mensaxe, unha linguaxe simbólica asociada á propia tumba e a outros elementos do ritual funerario

Poderán ter sido outras razóns, aínda por descubrir, as que teñen impedido a preservación da pintura pero, Fernando Carrera e a nosa especialista en pedras, IMG_09930Teresa Rivas, atopáronse cunhas lousas de superficie moi alterada que, con toda seguridade, estiveron e seguen estando sometidas e afectadas por un ecosistema tan alternante e agresivo como o mariño.

 

Esta Mámoa 4 de Guidoiro Areoso está sendo moi xenerosa en moitos aspectos da investigación do noso pasado e por elo temos que estar satisfeitos pero, sen embargo, carecemos dun dos elementos máis singulares da actual investigación en megalitismo. Aínda así, de igual xeito, estamos intentando construír a súa historia e o sentido que tivo para as xentes que a levantaron.