Patrimonio, ata no lodo de Noia!

Hai un días o xornal La Voz de Galicia ofrecíanos este titular, Patrimonio ata no lodo de Noia. No artigo recollíase a sorpresa do alcalde noiés porque o departamento que vela pola protección do patrimonio cultural galego impuxera a necesidade de realizar un control arqueolóxico nunhas obras de dragado próximas ao Peirao do Marqués desa vila. O máximo edil mesmo dubidaba de que realmente nos lodos do esteiro se puidesen localizar elementos de interese patrimonial. Queremos intentar achegarvos aquí as razóns polas que esa cautela arqueolóxica é máis que necesaria: é imprescindible. Porque si, hai patrimonio ata no lodo de Noia! Pero tendes que partir que nós non somos expertos nin en arqueoloxía subacuática nin na historia de Noia, de modo que é posible que se nos queden moitas cousas no tinteiro.

Para os que non a coñezades, Noia é unha vila histórica que se sitúa no fondo da ría de Muros e Noia, xusto no punto no que se xuntan o río de Vilacoba, un antigo afluente do Tambre, e mais o Rego de Tállara. As augas rodean o conxunto histórico, ata o que chegan as mareas, polo oeste e sur. Este emprazamento estratéxico e ben protexido no fondo da ría foi escollido intencionalmente para asentar a vila cando se fundou a finais do século XII e fará dela un porto de moita importancia ao longo de toda a Idade Media, tanto desde o punto de vista pesqueiro como mercantil. E como desde e a súa fundación foi un burgo dependente do arcebispado compostelán, acabará por se converter no porto de Santiago de Compostela. A través del chegaban á sé episcopal a meirande parte das mercadorías que se importaban por vía marítima. Proba da súa importancia é que aínda en 1550 na obra Descripción del Reyno de Galicia o licenciado Molina afirma que nel abundan os estaleiros, cunha notable fabricación de barcos grandes e pequenos, e que del procedía a sardiña máis apreciada do país. Pero este pulo económico do porto noiés irá diminuíndo a partir do século XVIII, en parte porque esta zona da ría se vai enchendo de lodos que dificultaron a navegación ata a vila. Por outro lado, estes lodos, se ben tupiron a ría hai unhas poucas centurias, levan formándose moito tempo, se cadra milenios, nun proceso de sedimentación natural que ocorre en calquera esteiro do mundo.

Noia_foto antiga

Foto antiga da vila de Noia con parte da muralla conservada fronte á ría. Fonte: La Voz de Galicia

A presenza dun porto cunha importante actividade comercial provocou sen dúbida, polo uso repetido do sitio como fondeadoiro de barcos de toda índole, que ao longo do tempo se foran depositando os lixos xerados a bordo das distintas embarcacións, así como aqueles materiais rotos ou fóra de uso dos que se foron desfacendo os mariñeiros e cidadáns (verter lixo ao mar é algo que levamos facendo moitos séculos). Isto foi o que sucedeu no porto de Baiona, onde nos anos 2007-2008 se recuperou, no seguimento arqueolóxico parello a unhas obras de ampliación do peirao, unha inxente cantidade de materiais cerámicos e de vidro (35.000 fragmentos ou obxectos, máis de 3 toneladas). Unha cantidade sorprendente tendo en conta o pequeno tamaño da área (25 x 80 metros) e que se atopaba afastada bastantes metros da liña de costa histórica.

As pezas que se recuperaron no porto de Baiona son moi variadas, desde cerámicas de uso cotián, de cociña e mesa, ata louzas de calidade. Cronoloxicamente hai tamén unha grande diversidade, xa que o seu abano cronolóxico vai desde o Baixo Imperio Romano ata a época contemporánea. Son abundantes os materiais medievais pero, sobre todo, os modernos; de feito, o groso do conxunto é dos séculos XVI e XVII. En canto á procedencia orixinaria destas producións cerámicas, tamén é moi dispar: a Península Ibérica, as Illas Británicas, os Países Baixos, o Mediteráneo e mesmo China. Tamén apareceron abundantes pedras de sílex, un tipo de pedra que non existe no contorno e que traían os barcos para facer de lastre (pesos que se colocaban no fondo para aumentar o seu equilibrio) Todas estas pezas pasaron a ingresar as coleccións da Casa da Navegación, na propia vila, e agora exhíbense nesta colección visitable. Estamos seguros que se algo similar pasase en Noia, o consistorio axiña empezaría a solicitar a creación dunha colección similar na vila.

 

This slideshow requires JavaScript.

Algúns dos materiais recuperados na vila de Baiona, entre eles unha roldana dun barco. Fonte: Facebook/ Sketchfab da Casa da Navegación (Baiona)

Baiona non é un sitio único. A presenza de abundante material arqueolóxico é algo frecuente en todos os portos importantes. O exemplo máis interesante, pola difusión pública que ten, é o das canles de Ámsterdam. Nesta cidade, durante a construción dunha nova liña de metro, chegaron a escavar 12 metros no fondo do río Amstel. Aí recuperaron, entre os anos 2003 e 2011, máis de 700.000 obxectos, desde tazos de Pokemon e teléfonos móbiles ata cerámica prehistórica. A colección non só constitúe un impresionante testemuño da historia da capital holandesa, ao recollérense moedas, cerámicas e obxectos da vida cotiá de todas as épocas, senón que mesmo se remonta a moito antes da fundación da cidade. Así aparecen materiais tardoantiguos, como un anel feito en óso, ou mesmo prehistóricos, como puntas de frecha de bronce, machadas de pedra, ou cerámica campaniforme de hai máis de 4.000 anos, similar á que documentamos no Areoso e outros moitos sitios de Galicia. E ata mesmo restos de fauna actualmente extinguida, de case 100.000 anos de antigüidade, porque a tranquilidade das augas permite que se conserve mellor a materia orgánica que queda atrapada nos sedimentos. Unha importante selección de todos eles recompilouse nunha espectacular páxina web, Below the surface, e nunha publicación que foi elixida como o libro internacional máis bonito de 2018. Cómpre sinalar que a presenza de materiais anteriores á propia vila (cerámicas romanas) tamén se coñece en diversos puntos da costa galega, como na xa citada Baiona ou na propia Noia, na zona do Testal.

 

This slideshow requires JavaScript.

Capturas de pantalla do proxecto Below the Surface, con exemplos de materiais localizados pertencentes a diversas épocas, desde o presente ata o Plistoceno. Fonte: https://belowthesurface.amsterdam/en

Pero aínda hai máis. Xa avanzamos que os lodos acaban formando un ambiente anaerobio, é dicir, sen aire, o que impide o desenvolvemento dos microorganismos que fan desaparecer a materia orgánica. Nestes contextos, daquela, é moi doado que se conserve a madeira. E de que están feitos os barcos? Non tendes máis que visitar calquera das nosas rías e veredes varados entre os lodos numerosos barcos e barcas. Co paso dos anos, estes acaban sendo sepultados por completo e consérvanse en moi bo estado, con todos os elementos case intactos. Por exemplo, recentemente localizouse un no Campo das Cebolas, na zona ribeirá de Lisboa, aínda que aquí se pensa que foi afundido á mantenta, para facilitar un recheo para construír un peirao. O caso máis espectacular é, sen dúbida, o de Pisa, que xa temos compartido algunha vez en Facebook. Nesta vila italiana as obras de construción dunha nova estación de tren nun punto onde, outrora, había un río hoxe desaparecido, levou a localizar 30 naves de distinto tipos, a maior parte de cronoloxía romana, sepultadas no lodo xunto cunha grande cantidade de material arqueolóxico. As escavacións e labores de conservación duraron preto de 16 anos, entre 1998 e 2016, ano en que abriu as súas portas o Museo dei Navi Antiche nun dos edificios dos antigos estaleiros pisanos.

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

Barca a punto de ser completamente sepultada polo lodo na ría de Pontedeume no ano 2004.

Así que si, o patrimonio está ata nos lodos de Noia! O cal non lle quita a razón ao alcalde da vila cando fai a súa outra crítica do artigo de La Voz de Galicia, a da tardanza nas autorizacións de patrimonio, sen dúbida causadas por unha infradotación de persoal xa histórica do departamento autonómico responsable da protección do patrimonio cultural. Pero que en parte aínda se incrementan porque, cando os xestores poñen en marcha un proxecto de obra en calquera punto do país, fano sen ter en conta o patrimonio que poida estar afectado. E iso cando xa transcorreron máis de 30 anos de aplicación da Lei de patrimonio histórico español, que supuxo a implantación dun cambio de paradigma que, desafortunadamente, aínda non callou no conxunto da sociedade.

O país das (case) 1.000 praias

Algunha vez vos preguntastes cantas praias haberá en Galicia? Nós tamén! Por se non o sabedes, a nosa comunidade autónoma conta cunha importante lonxitude de costa. Empregando os datos do Instituto Nacional de Estadística, nada menos que 1.498 km (1.195 se excluísemos as illas e illotes). Observando un plano é doado decatarse que esta importante cantidade débese fundamentalmente ao recortada que é a costa occidental, especialmente desde Estaca de Bares. Así, a provincia de Lugo ten só 144 km, 956 a da Coruña e 398 a de Pontevedra (sen illas serían 120, 786 e 289 respectivamente). Este pequeno recuncho do noroeste ten algo máis dun quinto de toda a costa da Península Ibérica (que, sen illas, non chega aos 5.000 km).

Ante unha lonxitude deste calibre, resulta difícil saber cantas praias se estenden polo noso territorio, á falta dun inventario oficial. Ben, mellor dicir resultaba. Porque hoxe (12 de abril) o Diario oficial de Galicia publica un decreto que aproba a catalogación dos tramos urbanos e naturais das praias de Galicia e nel figura, como anexo, un catálogo dos tramos de praias. Pois ben, estivemos xogando un pouquichiño con estes datos (grazas informática!) e aquí vos deixamos unhas notas do que descubrimos.

P1150441_2

A praia do Areoso na zona do istmo, nun día de marzo de calquera ano.

O anexo recolle 987 tramos de praia, dos que a maioría ten un tramo único, pero hai unhas poucas (32) que aparecen repetidas, xa que se dividiron en dous ou ata tres tramos, diferenciando as partes da praia urbana das naturais. Daquela, en realidade o decreto recoñece a existencia de 952 praias en toda Galicia. Unha boa cifra, non si? En canto á distribución destes areais, 91 están na provincia de Lugo, 444 na da Coruña e 417 en Pontevedra. Chama atención o grande número que existe nesta última, case as mesmas que na súa veciña do norte cando ten menos da metade de liña de costa, o que vén provocado polo recortado do seu litoral.

Se facemos unha busca por concellos, temos o dato curioso de que o que ten máis areais é o da Illa de Arousa (63), seguido por Vigo (55), O Grove (51) e, xa a máis distancia, Cangas (38), Bueu (34) e Ribeira (33, unha delas compartida co concello da Pobra do Caramiñal). Así e todo, estas cifras son enganosas xa que só indican o número non o tamaño dos areais. Pensade por exemplo que en Vigo temos dúas praias que superan o quilómetro de lonxitude (Samil e Rodas, esta última nas Cíes) ou que en Ribeira entre só dúas chegan case aos 5 km (Corrubedo e As Furnas). Por non falar doutros concellos que non figuran entre os primeiros postos pero que contan con longos areais: aí está Nigrán, que só conta con 10, pero dous son Praia América e Panxón, que entre as dúas suman 2 km de lonxitude; e, por suposto, Carnota, que só ten 22, pero dous deles, os que conforman a súa famosa praia, superan os 5 km de lonxitude.

P1150782_2

Praia nordeste do Pedregoso

Pero, claro, se esculcamos un pouco máis entre os datos descubrimos que son todas as que están (ou iso supoñemos), pero non están todas as que son: se ben aparecen as praias da maioría das illas do Parque Nacional das Illas Atlánticas (mesmo as da pequena Vionta), ou a praia que existe en Tambo, na ría de Pontevedra, decatámonos que, como mínimo, faltan os areais dos nosos queridos Guidoiros. Se comprobades o listado, baixades os pdf coas fichas das praias, ou mesmo consultades o visor de mapas da Xunta (epígrafe: «Selección de capas: Ordenación do territorio e paisaxe – Caracterización dos tramos das praias») veredes que non veñen marcadas como tales nin os dous areais do Pedregoso nin os do Areoso. Tampouco aparece ningunha praia na illa de Cortegada, un pouco máis ao interior da ría de Arousa. Así que, non desesperedes, aínda é posible que cheguemos ás 1.000!

Arqueoloxía no medio da ría (e da fariña)

Por Bea Comendador Rey

Hai uns días no Consello da Cultura Galega, os meus colegas presentaron os resultados da intervención arqueolóxica realizada este verán no illote de Ghidoiro Areoso, no medio da ría de Arousa. Non é “una isla en el Caribe”, como diría Siniestro Total, mais si é un dos xacementos mais senlleiros da “miña terra galega”.  Nunca me cansarei de louvar o traballo tan ben realizado por Patricia Mañana, Santiago Vázquez, Mª José Bóveda e todo o equipo da intervención, a quen tamén de agradecer a posibilidade de participar e de regresar así ao Ghidoiro, mais de 25 anos despois de que fixéramos as primeiras intervencións dirixidas por J.Manuel Rey, nos anos 89-90 e 91. Estaba a pensar en escribir algo sobre aquela intervención, cando apareceu polo televisor a serie Fariña.

1519200255263

Engancheime dende o primeiro día a esta serie que fai da diglosia das Rías Baixas o canal de transmisión para expresar o que foi o mundo ligado ao contrabando e o narcotráfico, pero que tamén dalgún xeito, formou parte das nosas vidas. Pouco a pouco, aquela realidade que vivíramos se foi desvelando e recreando, tan intensa como as lembranzas da época de Sito Miñanco nos partidos de fútbol, das tendas de corsés e lencería fina para o branqueo de diñeiro en Villa, dos tiroteos no pub Museo (o único museo de Vilagarcía), do mundo das planeadoras e de Fitipaldi, do rock de batea cantado por Korosi-Dansas, dos políticos corruptos e os clans impunes pola ría. E nós estábamos alí, no 89, no 90, no 91, con aquela lanchiña de un cabalo capitaneada polo Señor Ángel e o seu compás, turrando co material de escavación, bolsas de terra, cámaras, teodolito e toda a leria.

En setembro, aquela remesa do continente cruzaba a recente estreada ponte da Illa de Arousa para instalarse no Hotel Tamanaco, con seu altar á Virxe do Carme e o seu mostrario de ostras xigantescas apañadas no concheiro prehistórico dos Ghidoiros. Saíamos pola mañá cedo do Regueiro camiño do Saratoga, e do peirao rumbo aos illotes naquela barquiña polo medio das bateas (que eu xuro que as veces ía para atrás). As veces, no medio da néboa, por alí andaban as lanchas acurrunchadas naquel “desorden en la ría”.

E nós urbanitas, cargados de discurso newarqueologi, chegamos alleos a todo aquelo, entre a sesión vermú de Yuma e as noites do Benalúa, moito antes de que chegaran os “modernetes gafapasta” do Atlántic Fest. Cal turistas accidentais, posando xunto as evidencias arqueolóxicas daquela acción antrópica, como á miña colega Puri Soto naquela foto xunto aos restos dun zulo…

BeaComendador_Areoso89a91_01

Puri Soto xunto aos restos dun zulo

Alí estábamos facendo arqueoloxía (ou iso tentabamos), furando nun illote no medio da ría onde outros facían desembarcos ou mariscadas, con aquelas cousas raras de andar a quitar a area e remexer na terra buscando nonseiquecousa. E por mais que os fragmentos de cerámica tipo Peña semellaran unha pedra de hachís, non saía de alí mais que material arqueolóxico. Pero pregúntome que pensarían que sacabamos daquel lugar?…

This slideshow requires JavaScript.

Pola tarde, viñan a por nós. Ben cargados, íamos de volta con aquela singular ”merca” de bolsas de terra, cunchas, osos, pedras e cerámica. As veces parábamos nas bateas, cos lastres pesados onde o mexillón e o Whinston, ou o señor Angel traía unhas sardiñas para asar naquel illote que non tiña nin auga. Pero outra veces entraba a corrente da ría e a virasón, e cada onda que entraba pola proa facíame lembrar aquela frase do meu pai “leva sempre abrigo no medio da ría”.

This slideshow requires JavaScript.

Pero nada como sentir a velocidade cando viñan a por nós nas planeadoras…

Anos despois fun escavar ao camposanto de Cálogo en Vilanova. No único furado que quedaba libre no medio das tumbas, saían os restos da antiga igrexa. Pero a chuvia ameazaba o derrubium tremens daquelas sinistras estruturas circundantes e as señoras de Vilanova que se achegaban dicíannos… “ten coidado meniña, pon uns ghuantes, que ise morreu de SIDA”… Triste a historia daquela xente nova, algúns compañeiros e compañeiras da escola, que vimos esfumarse co alcume dos “endroghaos”.

BeaComendador_Areoso89a91_10

Xulio Carballo na escavación de Cálogo

Vexo a tele e sorprende pensar que alí estivemos nós, cantando e bailando no medio da ría, entre os señores do fume e da fariña, e tamén do cabalo e dos jhonwayne que non aparecen en Antena3.  Entre a realidade e a ficción, estivemos non sei como, no medio desta historia traída nas redes deste mar de Arousa, e recoñecible nese estrato arqueolóxico xa ben definido… o nivel da fariña.

20280720_10210573153981961_6510376707027753235_o

Bea no Areoso no 1991

Grazas Bea Comendador por escollernos para contarnos estas lembranzas e reflexións tan interesantes

Pero … Que fai un esqueleto da Idade do Ferro no Areoso?

A intervención arqueolóxica que se desenvolveu entre o 2016 e mais o 2017 en Guidoiro Areoso non afectou só á mámoa 4. Tamén houbo que realizar traballos polas praias e no que denominamos habitualmente “paleosolo”, un depósito de terra negra que se sitúa na zona oeste do istmo, a uns 100 metros da mámoa que se escavou, que só queda ao descuberto durante a marea baixa. Nel ten aparecido, desde o ano 2011, unha inxente cantidade de material arqueolóxico: fragmentos de cerámica, ósos de animais terrestres (fauna doméstica, como vacas, ovellas e porcos, pero tamén algún resto de cervo), muíños de pedra, e mesmo un molde en pedra para fundir machadas e unha machada de bronce moi deteriorada. Moitos destes materiais non os recollemos os arqueólogos, senón afeccionados que visitaban o illote, pero grazas aos nosos amigos Pandulleiros acabaron nas nosas mans e agora están a ser estudados antes de depositalos no museo. Entre eles estaba tamén un anaco de cráneo humano, dun meniño da Idade do Bronce, coherente coa cronoloxía de parte dos materiais que se localizaron.

02_Paleosolo 2011-2016

O “paleosolo” en 2011 (enriba) e 2016 (embaixo). A pedra co asterisco é a mesma en ambas as fotografías, de modo que se pode apreciar a perda de sedimento entre esas dúas datas.

Nese depósito de terra escura agroman unha serie de estruturas construídas en pedra. Unhas son claramente cistas, sepulturas funerarias, seguramente individuais, que adoitan adscribirse a finais do Calcolítico ou á Idade do Bronce (entre hai uns 4.500 e 3.000 anos). Neste enlace podedes ver o modelo 3D dunha delas. Outras, porén, teñen unha forma menos clara de cista, pero lembran algo a elas. Dúas destas últimas escaváronse na intervención que se fixera no 2015, pero resultaron estar baleiras. Será algunha delas a sepultura do meniño do que vos falabamos antes? Desgraciadamente, nunca o saberemos.

Como vos diciamos, en paralelo á escavación da mámoa 4 cumpría realizar traballos de prospección en todas as praias do illote co fin de recuperar os materiais arqueolóxicos que a marea puxera ao descuberto, así como escavar aquelas estruturas de interese que se puideran documentar. Como comprenderedes, unha das zonas con máis potencialidade era ese paleosolo que tanta información nos descubrira ata entón.

A campaña do 2016 desenvolveuse durante unha semana do mes de decembro. Os primeiros días o equipo arqueolóxico realizou unha topografía inicial da área de escavación, revisou as praias do illote recuperando material, fundamentalmente cerámicas, identificou varios puntos de interese, entre eles unha nova cista, e iniciou a escavación desta última. Pero como é habitual nos invernos do noso país, a chuvia e o vento impediron desembarcar no illote durante varios días seguidos cando só lles faltaba unha xornada de traballo para rematar. E o primeiro día de bo tempo ía ser un sábado. Ante a posibilidade de que fose o único, decidiron estragar parte da súa fin de semana e ir ese sábado ata O Areoso. Se non fose por esa decisión é posible que nunca descubrisen un dos achados máis interesantes de toda a intervención.

Porque nesa última xornada de traballo, á parte de rematar a escavación da cista (que desgraciadamente volvía a estar baleira), a pouca distancia dela localizaron, na superficie do paleosolo, un recipiente de cerámica case enteiro roto en numerosos anacos e unha mandíbula humana partida en dous fragmentos. Cando viron o primeiro deles pensaron que se trataba dun novo resto de fauna, pero en canto o levantaron do chan xa se deron de conta do que tiñan entre mans. E o segundo pegaba co primeiro, co cal tiñan case toda a parte inferior da cara dunha persoa prehistórica!

03_Mandíbula
Un dos fragmentos de mandíbula recén levantodo do solo do Areoso, o día en que se localizou.

 

Trátase, sen lugar a dúbidas, dun achado excepcional. Os solos de Galicia son moi ácidos, o que provoca a desaparición completa de restos esqueléticos na maioría dos xacementos arqueolóxicos, de aí que sexan escasísimos os casos en que se localizaron restos óseos de persoas anteriores á época romana e non son moi frecuentes tampouco os posteriores. Os que nos seguides habitualmente saberedes que hai un equipo de xeomorfólogos e edafólogos da Universidade de Santiago de Compostela, capitaneados por Ramón Blanco Chao, que está a estudar a evolución ambiental do illote nos últimos milenios. Forma parte deste equipo Olalla López-Costas, que está especializada no estudo dos restos óseos humanos do pasado (a súa tese de doutoramento versa sobre diversos enterramentos galegos desde a Idade do Bronce até o medievo) e ademais formaba parte do equipo de asesores para a escavación da mámoa 4. Ante o achado da mandíbula, ela e todo o equipo estiveron interesadísimos en estudala e mesmo en asumir, financiándoo con cargo ao seu proxecto, datala polo método do carbono 14.

Despois de traballar coa datación, revelouse que era toda unha sorpresa, porque resultou ser dos séculos IV-III a. C., en plena Idade do Ferro, algún século anterior á chegada dos romanos. Unha época para a que, naquel momento, non tiñamos evidencia ningunha de que o Areoso seguise a ser frecuentado polos habitantes do contorno da ría de Arousa. Que fai aí este óso? Pertencería ao cadáver dalgún mariñeiro afogado na zona que acabou varado no illote? Pensade que nesa época parece que eran relativamente frecuentes as visitas ás rías galegas de mercadores púnicos, como constatan na propia Arousa os castros da Lanzada e Neixón, nos que se localiza abundante material de importación. Pero tamén podería ser unha persoa da zona, porque está claro que na época castrexa navegaban: no norte de Portugal téñense localizado piraguas de madeira desta mesma época (unha similar localizouse, ao parecer, tamén na propia ría de Arousa, na foz do Ulla, pero foi destruída antes de que se puidese estudar e datar); ademais, hai castros en illas moi afastadas da costa (Cíes e máis Ons) ás que resulta imposible pensar que chegaron sen axuda da navegación.

Por outra banda, a Idade do Ferro galega (e de todo o noroeste da península Ibérica) é un misterio en canto aos lugares nos que enterraban. Seguimos sen atopar cemiterios da época e, aínda que nos últimos anos apareceron algunhas estruturas que poderían ser tumbas, son illadas e de difícil interpretación porque non conservaban restos humanos. Ante esta situación, algúns autores propuxeron no seu día que aquelas xentes practicaban rituais funerarios nas masas e cursos de auga, o que explicaría a aparición de armas nestes contextos. Será a mandíbula do Areoso o resto dun cadáver botado á ría de Arousa nun ritual funerario? Aínda que tamén poderían ser os restos dun corpo que se deixou exposto á intemperie para que fose devorado polos animais, unha práctica que está testemuñada para as elites guerreiras desta época noutras zonas da península, como a Celtiberia, e que outros autores defenden que tamén se puido practicar en Galicia.

En realidade, pouco podemos dicir neste momento. Coma sempre na investigación arqueolóxica, un novo descubrimento leva a formular novas preguntas que cómpre seguir indagando. Cando menos, a escavación arqueolóxica da mámoa 4 axudounos a poñer un pouco de luz sobre este achado tan singular. Porque xusto por debaixo da duna, en cotas en que o dolmen xa estaba abandonado, apareceu material da Idade do Ferro, entre o que salienta unha fíbula (un prendedor para a roupa) que cadraría coa cronoloxía da mandíbula, aínda que é dun tipo que seguiu en uso case ata comezos da época romana. Polo de agora resulta difícil saber a que responde esta ocupación, pero en todo caso constata que as xentes de finais da Idade do Ferro seguían a frecuentar o Areoso, unha época na que seguramente xa era un illote, pois o mar estaba apenas un metro por baixo do seu nivel actual.

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

Fíbula castrexa localizada na escavación do Areoso.

Un tema tamén moi interesante é o da cantidade de información que poderemos chegar a obter sobre a persoa á que pertenceu esta mandíbula, grazas ás innumerables técnicas que se desenvolveron nos últimos anos. De se conseguir extraer ADN (que non sempre se conserva en ósos antigos), poderemos confirmar o seu sexo e liña xenética; mesmo podería ser interesante investigar se na Arousa quedan descendentes desta persoa, como se fixo con Ötzi, o home dos xeos dos Alpes. Ademais, é posible achegármonos ao seu lugar de procedencia, mobilidade e dieta, porque, afortunadamente, “somos o que comemos” e a medida que inxerimos alimentos van acumulándose nos nosos ósos isótopos de elementos químicos (carbono, estroncio, nitróxeno, osíxeno ou xofre, por poñer só uns exemplos) que reflicten cousas como a dieta ou os lugares nos que nos criamos ou pasamos os últimos anos da nosa vida. Como mostra, a relación isotópica do osíxeno no noso corpo depende da auga que bebemos e esta varía segundo a zona na que vivimos. Analizando os dentes, que se forman durante a infancia e non se modifican na vida adulta, e comparándoo co resto dos ósos, que reflicten os sinais dos últimos anos, poderemos saber se a persoa do Areoso se criou no contorno da ría de Arousa ou mesmo se viviu alí antes de morrer. Dunha maneira parecida sóubose que un arqueiro de comezos da Idade do Bronce enterrado preto de Stonehenge se criara na zona dos Alpes. En realidade, os estudos recentes indican que había unha mobilidade moi alta durante a prehistoria en toda Gran Bretaña. Outros isótopos poderannos indicar se a persoa consumía carne, peixe ou mesmo algún cereal en concreto (trigo ou millo miúdo).

Pero esta é unha historia na que aínda estamos empezando a adentrarnos e que esperemos que Olalla nos axude a coñecer máis pronto que tarde. Podedes ler máis noticias sobre as súas investigacións na súa páxina persoal.

 

AGRADECEMENTOS. A Olalla, que nos axudou a mellorar esta entrada, e a Tomos, SL por permitirnos publicar as fotografías da mandíbula e a fíbula que aparecen na entrada.

Unha radiografía ao patrimonio arqueolóxico de Galicia

Hoxe o Diario Oficial de Galicia publica un anuncio para contratar a xeolocalización e delimitación dos xacementos arqueolóxicos que se coñecen na Comunidade Autónoma de Galicia. A actuación é, polo que sabemos, algo único no contexto español. Ao longo deste ano (en apenas 5 meses, que é o prazo de execución do contrato), o goberno autonómico pretende revisar todos os xacementos que están rexistrados no Servizo de Arqueoloxía, documentalos adecuadamente mediante o emprego de GPS de precisión e delimitalos mediante sistemas de información xeográfica, de cara a protexelos correctamente. Será unha auténtica radiografía ao patrimonio arqueolóxico da nosa comunidade autónoma.

A actuación é moi necesaria, xa que, como se indica na propia documentación do contrato, a maior parte dos sitios arqueolóxicos se rexistraronnos anos 80 e 90 do século XX, cando nin a cartografía nin os medios materiais existentes permitían situar as entidades que se localizaban de forma precisa. O contrato está dividido en 25 lotes, que agrupan, aproximadamente, unha ou varias das antigas comarcas que se definiron no seu día para Galicia.

Á espera de que se execute a actuación e a información estea dispoñible para investigadores e público en xeral, a documentación do contrato fai unha primeira análise oficial do patrimonio arqueolóxico da Comunidade Autónoma de Galicia. Entre os documentos figura un proxecto de intervención arqueolóxica que as empresas adxudicatarias deberán executar. E nel se fai unha análise dos xacementos arqueolóxicos galegos que, aínda que moi sucinta, é a primeira global e a partir de datos oficias que temos á nosa disposición, así que non podemos deixar de compartila con vós, aínda que se afasta moito dos obxectivos xerais desta bitácora (O Areoso, o patrimonio costeiro, o cambio climático, e en menor medida, o megalitismo).

A comezos de febreiro deste ano 2018 no Servizo de Arqueoloxía da Xunta de Galicia existía información de 20.004 bens arqueolóxicos, unha cifra en constante actualización grazas aos traballos constantes dos profesionais da arqueoloxía e afeccionados que, cando localizan un novo ben, llos comunican á administración. Deles, 16.800 eran xacementos arqueolóxicos, 940 achados de material arqueolóxico illado (unhas poucas cerámicas, unha pedra con inscrición, etc.) que non permiten confirmar con seguridade a existencia dun xacemento, 821 topónimos, que poden ser indicio dun xacemento pero non están confirmados, e 1.434 referencias non confirmadas a posibles novos xacementos (a maioría, noticias vagas á aparición de materiais arqueolóxicos ou a xacementos destruídos de moi antigo).

Case a metade dos xacementos (8.060) son mámoas (túmulos funerarios). Séguenlle en número os gravados rupestres (2.892) e a moi curta distancia, os castros (2.700). Xa a máis distancia están os xacementos romanos (1.182) e medievais (852). Sobre estas cifras, podemos facer algunhas reflexións. Respecto das mámoas, hai algún tempo que o noso compañeiro Xosé Ignacio Vilaseco avanzou que non sería desatinado pensar que o número de túmulos en Galicia se aproximase aos 11.000, tendo en conta que só no 30% da provincia de Pontevedra, a máis pequena de todas, se localizaron 500. Os 8.000 recollidos, sendo unha cifra elevada, non están moi preto desa cantidade, pero cumpriría engadirlle todos os que ao longo dos séculos foron destruídos por mor do cultivo e obras varias, así como os que non somos quen de localizar pola mesta vexetación que cobre boa parte do noso territorio.

 

MámoaPetroCastro

Mámoas, gravados rupestres e castros son, en número, os tres principais xacementos arqueolóxicos de Galicia.

 

O número de petróglifos, sendo moi levado, vén condicionado polo feito de que se trata dun tipo de sitios que só aparecen nalgunhas comarcas do noso territorio. Por outra banda, como moitas veces se individualizan como sitios diferentes rochas que están separadas por 10 ou 20 metros, o seu numero tamén estará algo sobrerrepresentado. Pero tamén a dificultade de velos se non é con boas condicións de luz fai que seguramente falten moitos por localizar. Respecto aos castros, houbo un tempo en que os investigadores chegaron a defender que o seu número en Galicia era similar ao número de parroquias, que son 3.772. Pero xa houbo autores, como Xulio Carballo, que, ao faceren estudos comarcais, salientaron que a cifra de castros era menor. E, como vedes, así o é. Mesmo se lle sumamos os topónimos e referencias non confirmadas a castros, o número deste tipo de sitios pasa por moi pouco dos 3.000.

Ademais, no proxecto faise unha primeira análise sobre a distribución destes xacementos polo territorio, empregando como escala de análise a comarca. Desgraciada (pero compresiblemente), trátase dunha análise de conxunto, non diferenciada por tipoloxías. Cómpre sinalar, en todo caso, que no número de xacementos de cada zona tamén vai influír de forma importante a intensidade da investigación arqueolóxica desenvolvida en cada unha, que é moi diferente. Así, por exemplo, na provincia de Pontevedra temos moita información grazas ao labor do Museo de Pontevedra que desde os anos 50 desenvolveu un labor de recompilación no que denominaba Carta arqueolóxica. Se cadra por isto, a zona con maior proporción de xacementos é o suroeste da provincia de Pontevedra. Dentro dela, a comarca con maior densidade de sitios é a do Morrazo, que ten 1,86 xacementos por quilómetro cadrado; curiosamente, este dato coincide coa información que temos para a mesma zona na Idade Moderna, cando era unha das áreas máis densamente poboadas do continente europeo. Séguenlle O Baixo Miño e mais Vigo, con densidades superiores a 1,5, e Pontevedra, Barbanza e O Condado, que superan o 1,3. En xeral, todas elas conforman a costa suroeste de Galicia (costa de Pontevedra e sur da Coruña). Seguen a ter densidades altas o resto da costa oeste, a dorsal meridiana galega e a meseta de Lugo/Terra Chá e as montañas que a circundan (Sarria e Meira). As zonas con menor densidade correspóndense coa zona montañosa do SE da provincia de Ourense e A Mariña Oriental, con densidades inferiores a 0,30 xacementos por km2 e o resto do sur de Ourense e da costa norte, que están por debaixo de 0,40.

Plano_Densidade

Densidade de xacementos nas comarcas de Galicia. Fonte: Xunta de Galicia

 

Resulta difícil saber se estas cifras de densidade son reais ou nelas reflíctese a falla de proxectos de investigación intensiva na maior parte do leste do territorio. Pero non sería desatinado pensar que o suroeste, con mellor clima, arrastre xa desde a prehistoria unha ocupación máis intensa do territorio ca o interior e este, á súa vez, que as zonas máis montañosas do leste.

O material arqueolóxico da mámoa 4 do Areoso: da extracción ao seu tratamento no laboratorio

O equipo da escavación da mámoa 4 de Guidoiro Areoso segue a traballar con toda a información recollida durante os dous meses de intervención no Areoso, e unha parte importante desta tarefa, que implica un importante esforzo, é o tratamento básico da cultura material.

Durante a escavación fomos recuperando os obxectos arqueolóxicos que ían aparecendo, con especial coidado de rexistrar correctamente o seu contexto, a unidade estratigráfica nas que apareceron, a súa localización tridimensional e mesmo a posición na que apareceu concretamente algunha desas pezas (se estaba plana, fincada, a orientación…), xa que toda esta información fálanos da peza, pero tamén do seu contexto e axuda a interpretala.

Tamén tivemos especial coidado na extracción de determinados materiais que son especialmente sensibles ou delicados, como as pezas metálicas que, unha vez que se sacan do ambiente no que estiveron depositadas durante tanto tempo, poden perder materia e consistencia moi facilmente. Tamén tivemos especial coidado con certos conxuntos cerámicos especialmente fráxiles ou en condicións de deterioro extremo, como os restos óseos ou con algún recipiente que se podía extraer completo. Este foi o caso dun cacharro (A-949) que apareceu no interior da cámara tal e como foi deixado desde o momento da súa deposición orixinal, como xa vos contamos nun post do perfil de Facebook Areoso Arqueoloxía do 8 de setembro…

Cacharro-post

Para facer este traballo tan delicado, contamos cun tipo de especialista imprescindible nunha escavación arqueolóxica como é unha conservadora–restauradora. Deste xeito, a nosa compañeira Andrea Fernández Campoy realizou un coidadoso traballo, tanto durante a propia escavación como despois no laboratorio, traballos que resumimos aquí.

Durante a escavación, as especiais condicións deste sitio determinaron o deseño do tipo de traballo e técnicas que se debían aplicar: o Areoso é unha contorna mariña, polo que hai unhas condicións específicas de humidade, salinidade e a propia presenza da area, que afectan ao material que se pode conservar no sitio e como debe ser tratado despois para que estea nas mellores condicións posibles. Tamén, atopámonos diante dun xacemento que, dadas as altas posibilidades de que non tivera sido espoliado ou gravemente modificado en datas históricas, podería deparar, a prioiri, o achado de restos significativos e pouco alterados desde o momento da súa deposición orixinal, como así foi.

Varios conxuntos cerámicos foron extraídos con especial coidado, destacando o caso do cacharro do interior da cámara, a peza rexistrada co código PZ-M4A16-A-949. Trátase dun cunco cerámico decorado completo que, aínda que no momento da súa escavación semellaba estar nun bo estado de conservación xeral, tamén era posible observar algunhas fisuras na pasta cerámica, polo que se decidiu non baleirar a terra do seu interior e realizar unha protección superficial e estrutural a base de gasa de escaiola.

Para que este material non entrase en contacto directo coa peza (podendo con elo interferir en posibles análises futuras), empregouse papel de aluminio a xeito de capa de intervención, ou sexa, unha capa cun material “non contaminante” entre a peza e a gasa con escaiola que lle dá consistencia. Tamén mantívose, nalgunhas zonas, a capa de terra orixinal que o recubría polo exterior, nas partes onde esta se atopaba adherida ás paredes do recipiente, xa que esta terra protexe a superficie do obxecto ata o seu tratamento definitivo en laboratorio, funcionando ademais como unha segunda capa de intervención. Esta protección foi elaborada para recubrir a peza por toda a parte superior. En canto á base, que foi o último en escavarse, deixouse ao ar, coa fin de favorecer o secado da pasta cerámica, xa que coa humidade esta resulta máis branda e, polo tanto, tamén moito máis fráxil. Unha vez que secou e a escaiola endureceu, foi extraída do terreo e a peza foi volteada para apoiala sobre a zona engasada. Posteriormente foi envolta en plástico de burbulla y gardouse nunha caixa de cartón para trasladala ao laboratorio.

Algo parecido fíxose cos restos óseos do interior da cámara, do que falaremos en detalle nun próximo post. Os líticos non precisaron un tratamento especial, xa que se atopaban en bo estado en xeral, coa única precaución de embolsar algunha peza con máis coidado que o resto, como as doas. En canto aos metais, en xeral atopáronse en bo estado no momento do seu achado, coas alteracións habituais nestes casos: mineralizacións en distintos graos e produtos de corrosión, con algúns focos de cloruros activos no caso dos bronces. Non obstante resultaban tamén moi consistentes. Foron introducidos en bolsas e caixas herméticas, para manter un ambiente estable ata o seu tratamento de restauración no laboratorio.

Xa no laboratorio, realizouse un tratamento básico dos materiais arqueolóxicos extraídos durante a escavación, que consistiu principalmente na súa limpeza-lavado; o seu siglado, co que cada peza márcase cun número único que permite identificar a peza individualmente; a súa catalogación e inventario, coa creación dunha base de datos coa información máis fundamental de cada peza individual, coas súas condicións de rexistro e outra información asociada; e finalmente, o seu embalaxe definitivo para que este material sexa perfectamente localizable e estea conservado en boas condicións durante o seu almacenaxe.

A-566A567-siglado

No caso dos fragmentos cerámicos, só en grupos contados e moi evidentes procedeuse ao pegado-unión de fragmentos (por medio de resina acrílica, reversible con acetona), deixando ese labor máis amplo para os especialistas que se farán cargo do estudio tipolóxico definitivo do conxunto, como vos contaremos en próximos post. A limpeza-lavado foi moi superficial, suficiente para poder apreciar as características das distintas pastas cerámicas, realizada con auga corrente e cepillos suaves para non danar a superficie. Debido a que as pezas proceden dun entorno moi salino, o secado foi gradual para evitar as alteracións propias da cristalización das sales. Algúns conxuntos de fragmentos non se lavaron para preservar o material adherido e as costras interiores de cara a futuras análises. Outros materiais foron recollidos xunto coa mesma terra da súa contorna, debido ao interese que podería ter a análise destas terras. O siglado efectuouse por medio de pequenas etiquetas de papel impresas, adheridas aos fragmentos con resina acrílica, reversible con acetona.

Coas pezas líticas procedeuse dun xeito similar, excepto no caso dos machados, as dúas esferas de granito, algún muíño de man e as pequenas contas circulares de xisto, que tampouco se lavaron para poder efectuar os estudos e as análises correspondentes, como vos contaremos tamén en próximos post.  En todo caso, simplemente se levou a cabo un cepillado suave co fin de retirar o sedimento máis evidente e non o que se atopa máis adherido á peza.

O percorrido de todo o material arqueolóxico que rexistramos na escavación da mámoa 4 do Areoso está case empezando de novo xa que, neste momentos, xa está en mans dos expertos que van a proceder ao seu estudio en profundidade, que nos dará información sobre a súa funcionalidade, tipoloxía, cronoloxía, etc.

Con todo o proceso de procesado básico xa rematado, podemos dar CIFRAS DEFINITIVAS DA CULTURA MATERIAL REXISTRADA NA INTERVENCIÓN, na que acadamos o rexistro dun total de case 3.000 fragmentos cerámicos, algo máis de 650 líticos e 7 pezas metálicas, un proceloso traballo que levou a cabo fundamentalmente a nosa restauradora Andrea Fernández Campoy, e máis o responsable do rexistro en campo, o arqueólogo Xosé Ramón Martínez Casal, aos que non podemos máis que recoñecer e agradecer a súa grande labor e implicación.

Andrea-Moncho

Andrea e Xosé Ramón recollendo con coidado cunchas de mexillón
que son moi fráxiles e excepcionalmente atopábanse enteiras neste punto,
baixo unha grande lousa da cámara desprazada sobre o cuncheiro

 

E logo como quedou a mámoa 4 do Areoso?

Neste último mes o equipo da intervención do Illote de Guidoiro Areoso encontrámonos “na vida real” con moitos de vós. Agradecemos enormemente todo o cariño e interese que nos transmitides, pero tamén había unha pregunta… e logo como quedou aquelo?

Xa que as nosas compañeiras de Riasón veñen de rematar a súa serie de post, vamos nós a retomar estas publicacións con outra pequena serie na que vos conteremos algo máis do que estamos avanzando na intervención da mámoa 4 de Guidoiro Areoso.

DCIM100MEDIADJI_0034.JPG

Vale, vale… pero como quedou?

Parte do plan da escavación da mámoa 4 incluía a súa restitución, ou sexa, tiñamos que tapar a zona escavada, sobre todo co propósito de asegurar certa seguridade e integridade do xacemento. Esta parte da actuación foi deseñada pola nosa conservadora – restauradora, Andrea Fernández Campoy, con criterios propios desta disciplina e con especial coidado de non empregar materiais contaminantes ou agresivos, xa que estamos nun entorno natural especialmente vulnerable.

Así, co material que extraemos da escavación (toda a terra, pedras, area,…) fomos enchendo as distintas gabias e superficies rebaixadas ata deixar a vista unicamente a cámara e o corredor, que sobresaen entre 0,5-1m sobre a area do entorno.

Puxemos especial interese en intentar colocar as pedras de cuberta sobre o corredor e a cámara, xa que pola nosa experiencia, sabemos que a presión que exerce sobre as pedras fincadas é clave para axudar a súa estabilidade. Volveron ao Areoso os nosos canteiros, Miguel Fandiño e Rocío Casal, e cun grande trípode e máis cinchas, polipastos e pericia, foron movendo as pedras que tiñamos seleccionadas e buscáronlle o xeito ata colocalas tapando a cámara e o corredor.

A pedra que cubre o corredor era a máis grande das que atopamos desprazadas ao Sur do corredor durante a escavación. Así, logramos comprobar empiricamente a nosa hipótese de que no seu momento foi parte do monumento megalítico, aínda que lle tivemos que dar unhas cantas voltas ata que a pedra encaixou coma un guante sobre as dúas lousas do corredor.

This slideshow requires JavaScript.

Coa pedra da cuberta da cámara xa foi moito máis complicado: varias das lousas fincadas da cámara están partidas e dúas delas sobresaen moito sobre o resto. Interesábanos especialmente o valor que podía ter colocar esta peza apoiándose en dúas, tres ou incluso máis chantos da cámara, xa que cantas máis pedras “conectara”, axudaría a que a cámara aguantase moito mellor os embates das mareas. Se lembrades, esta pedra estaba medio tombada no interior da cámara, e pensabamos que facendo un desprazamento simple sobre a súa posición orixinal, levantándoa pola parte que estaba máis afundida, encaixaría. Pero non houbo maneira, non collía: aparentemente algunha das lousas máis altas venceuse lixeiramente cara o interior e por poucos centímetros xa non cabía. Non desesperamos e estivemos varias horas dándolle voltas ata que que finalmente encaixou: agora a peza apoiase no bico da lousa de cabeceira e noutras dúas lousas máis da cámara, e ademais, queda axustada entre as dúas lousas máis grandes, polo que esta gran lousa exerce coma unha viga, que forma un sistema xunto coas lousas fincadas que están apoiadas nela, funcionando como puntos de ancoraxe e apoio.

Esta experiencia serviunos para aprender moito sobre esta estrutura megalítica e ademais, axudounos e testar varias das ideas que tiñamos sobre a forma orixinal da cámara, sobre como sería antes da súa alteración xa en época prehistórica cando a lo menos retiraron as pedras que cubrían o corredor. Pero tamén abre máis preguntas e nos fai pensar que sería necesaria outra lousa máis para acabar de teitar a cámara… sería algunha das que apareceron partidas sobre a coiraza?

Ademais enchemos de pedras o interior da cámara e o acceso, e tamén o espazo entre a cámara e coiraza e o muro de protección, xa que aquí chegará a marea con facilidade e todo o material terroso ou areoso desaparecería case inmediatamente.

IMG_8963_ed

Por riba rematamos cunha gran capa de area que esperamos que axude a volver a recuperar parte do aspecto actual da duna e desta praia do Areoso, así como a colonización da vexetación propia da duna.

Fin-modelo3D_ed

Esperamos que coa actuación de restitución que levamos a cabo, a mámoa 4 do Areoso siga conservando á vista a monumentalidade deste enterramento uns anos máis a pesar da forte presión que este entorno sofre. Con todo, non rematamos aquí o traballo de campo: nós faremos un seguimento durante 1 ano para avaliar como responde o sitio aos próximos temporais e mareas vivas, que xa vos iremos contando.